МОНГОЛ СОЁЛЫН МӨХӨЛ

olloo_mn_1511918862_өДэлхийн талыг эзэлж явсан Чингисийн үр сад бид өнөөдөр дэлхийд юугаараа гангарч, онцгойрч, омогших вэ. Уул ус, онгон байгалиа дээдэлдэг уламжлал маань ачааны машины дэвшээр дүүрэн ариун шороотойтой минь хил давсаар уджээ. Эрх баригчид нь уул, толгод, эд баялаг ярьж, хөлөө жийлцэн, байгаль эхээ сэндийчиж байхад үүнтэй хамт амь голтой амьсгалж буй соёл урлагаа анхаарах сөхөө тэдэнд алга. Улс орон оршин тогтнох гол дархлаа нь соёл урлаг. Тэгвэл өнөөх дархлаа нь суларч, үндэсний урлагийн уламжлал соёл мартагдахад хүрч байна. Энэ нь зөвхөн дуу хуур, бүжиг наадмаар хэмжигдэх жижиг ухагдахуун биш. Монгол хүний үнэлэмж, шинэ цагийн давалгаа, хосгүй үнэт үзмэрүүд, хэл бичиг, үүх түүхтэй салшгүй холбоотой өргөн ойлголт юм. Гэвч өнөөдөр тайзан дээр хэн нэгэн дуулж байвал урлаг хөгжиж байна гэсэн өнгөцхөн ойлголт нийгэмд давалгаалж байна. Гэтэл уртын дуугаараа дэлхийг уярааж, уран нугаралтаа геннист бүртгүүлж, хорвоогийн жаргал зовлонг хоёрхон чавхдаст багтаадаг ийм үндэстэн дэлхийн цээжинд хэд байгаа бол. Гэвч бид эдгээр үндэсний урлаг, өөрсдийн гэж өмчирхөх ёстой өв соёлоо хэрхэн хамгаалж, түгээн дэлгэрүүлж байна вэ. Нөгөө л гадны урлаг, солонгос савангийн дуурьт нэвчсэн хэвээр. Үүнд цэг тавих цаг болжээ.

АЙМГУУДЫН СОЁЛЫН ДАРХЛАА СУЛАРЧ БАЙНА

Бид урлагийн баялаг түүхтэй ард түмэн. Монгол хүн өөрөө дуучин төрж, морин дэл дээр адуугаа хурааж явахдаа уртын дуугаа аялж, шинэ гэр барьж, гал голомтоо бадрааж буй залуухан хосод ерөөл айлдаж, морин хуурын аялгуугаар гэрийнх нь жаврыг үргээж, өдөр тутмын амьдралдаа өөрсдийн соёлоо дэлгэрүүлсээр ирсэн. Аймаг бүр өөр, өөрийн урлагийн өв, өв тээгчидтэй. Тэгвэл энэ соёл мартагдаж, өв тээгч нар багасч буй тухай бий биелээч, 76 настай, Р.Хоролоо эмээ сэтгэл зовдогоо ярьж байсан юм. Монгол Улсын яаралтай хамгаалах биет бус өвийн жагсаалтад тууль, лимбэний битүү амьсгаа, уран нугаралт зэрэг 16 төрлийн өв багтсан байна. Тэр дундаа уран нугаралтыг онцгойлон үзсэн заалт байдаг юм байна. Тэгвэл монгол уран нугаралтын өвийг тээж яваа олон нугараач өнөөдөр эх орныхоо бус өөр улсын нэр дээр нугарч байна. Саяхан Токиод болсон Олон улсын циркчдийн уралдаанд түрүүлсэн Г.Амарзаяаг Бразилийн уран нугараач гэж зарлаж байв. Энэ бол хамгийн ойрын жишээ, аюулын хар аянга. Бид энэ мэт өв, соёлоо, тэднийг тээгчдийг харь улс руу алдсаар байх уу. Зөвхөн уран нугаралт ч биш монгол морин хуурыг төгс эзэмшсэн америк залуу үндэсний дээлээр минь гоёж, дэлхийг тойрсон урт аяллынхаа замд гарсан. Олон үндэстний өлгий Ховд аймаг, дуу хуурын өлгий Дундговь, ардын дууны шуранхайтай Архангай,  Хөвсгөл, Дорнод зэрэг аймгуудад үндэсний язгуур урлаг, бий биелгээ, морин хуурын жинхэнэ монгол соёл, өв хадгалагдаж байдаг. Гэвч үүнийг цааш нь түгээн дэлгэрүүлэх, авч үлдэх хүн ховор болсон тухай 20 жил Монголын язгуур урлаг, өв уламжлалыг судалсан судлаач И.Должинсүрэн ярилаа. Тэрээр “Бид үндэсний урлагаа алдаж байна. Манай орон нутагт тэдгээрийг тээгч, түгээн дэлгэрүүлэгчид ховор болсон. Учир нь хэдэн хөгшчүүл маань нүд аньснаар өнөөх өв уламжлал маань тэдэнтэй хамт мөнх нойрссон. Ялангуяа Ховд, Дундговь, Хөвсгөл, Архангай аймагт эртний бий биелгээний үндсэн хөдөлгөөн, цаатнуудын бүжгийн уламжлал, уртын дууны шуранхайн нууц, хадгалагдаж байдаг. Бид тэдгээр нутгийн өв тээгчдийг онцгой анхаарч, түгээн дэлгэрүүлэх ажилд нь туслах үүрэгтэй” гэсэн юм.

ТӨР ТӨМӨР НҮҮРЭЭ ХАРУУЛСАН

Насаараа Монголын язгуур урлаг, өв соёлыг судалсан энэ хүний үг нэгийг бодогдуулах нь лавтай. Өнөөдөр соёл урлагийн байгууллага бие даасан яамгүй байна. Бид өнгөрсөн Засгийн газрын үед яамтай байж үзсэн. Одоо л соёл урлагийн салбарынхан толгойтой болж, олон асуудал нь цэгцэрч, хөгжил дэвшил ирнэ гэж найдсан ч “хулхидуулсан”. Яамны хүрээнд хэдэн музейн асуудал л шийдэгдсэн байх. Хэдийгээр яам татан буугдсан ч сайд асан Ц.Оюунгэрэлийн монгол соёлоо хадгалж үлдэх, түүнийг төрийн бодлогын хэмжээнд дэмжих үүднээс кино театр болон телевиз, радиогоор гарч буй гадаадын контентод хязгаарлалт тавьсан Соёлын тухай хууль 2016 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн. Гэвч энэ хуулийг өнөөдөр хэрэгжүүлж буй хэвлэл мэдээллийн байгууллага хэд байна вэ. Өнөөх гадаад дуу хөгжим, савангийн дууриуд нэвтрүүлгийн ихэнх хувийг эзэлсэн хэвээр байна. Тэдэнд хяналт тавьж, хуулиа дээдлэхийг анхааруулах төрийн ташуур дутагдаж байна.