Дэлхийд ганцхан Монгол наадам

32471
“Монгол наадам” бол монголчуудын бахархалт түүх, өөрсдийн бүтээсэн гайхамшигт соёл, ёс заншлын илэрхийлэл билээ. Тиймдээ ч дэлгэсэн тэрлэг шиг тал нутгийн дэнж хотойлгосон “монгол наадам”-ыг сонирхох жуулчдын хөл зуны дэлгэр цагт тасрах нь үгүй.

Орчин цагийн судлаачид Монголын наадам Хүннү гүрний нэгдсэн төр байгуулагдсан МЭӨ I-II зуунд үүссэн хэмээн тодорхойлдог. Тухайн үед морь, бөх, сурыг тулгар төрийн үүсэл хэмээн үздэг байж. Учир нь газар нутаг, эх орноо хамгаалахад эр хүнд энэ гурван чадвар хэрэг болох нь зайлшгүй. Тухайлбал морийг гарамгай унахын сацуу нум сум тавьж дайснаа устгана. Харин гардан байлдаанд сэлэмгүй оролцохдоо бөхийн мэх ашиглах шаардлагатай байсныг түүхэн эх сурвалжуудад тэмдэглэн үлдээсэн нь бий.

Тухайн үеийн Хүннүчүүд бутархай овог аймгийн эв нэгдэл, цэргүүдийнхээ байлдааны ур чадварыг сайжруулах үүднээс наадам зохион байгуулдаг байсан бөгөөд түүнээс хойш монгол угсаатнууд эрийн гурван наадмыг зохиосоор иржээ. Ер нь зуны дэлгэр цагт ард олон нэгэн дор цуглаж дугуй хээтэй наадамдаа дурдан бүсээ шавхийтэл ороогоод ирдэг байсан нь хэдэн мянган жилээр хэмжигдэх уламжлал биз ээ.

Анх 1639 оноос ийнхүү зан үйлийн цогцлол болсон эрийн гурван хийх болсны гэрч нь “даншиг наадам” юм. Тус онд Занабазарыг халхын шашны тэргүүнээр өргөмжилж наадсан аж. Ширээт цагаан нуурын энэ наадамд бөх лам барилдан түрүүлж, Бонхор Донир хэмээх хүний морь түрүүлэн ирснийг түүхэнд тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Мөнхүү хамгийн том даншиг наадам Долоннуурт 1696 онд болсон бөгөөд энэ үеэс “Түмэн эх” дуу зохиогдсон нь наадмын сүлд дуу болсон түүх бий.

Эрийн гурван наадмын үеэр эр хүний хүч самбааг сорих бөхийн барилдаан, нум сум харвах эрдэм, хүлэг морины хурд сорих уралдаан гэсэн гурван төрлийн тэмцээн тусгай ёс журмын дагуу болдог. Бөх барилдах, нум сум харвах, морь уралдахдаа эртнээс уламжилсан дэг ёсыг баримталж, тусгай хувцас өмсгөл хэрэглэн, түрүүлсэн морь, бөхөд зориулж магтаал шүлэг хэлж цоллож алдаршуулдаг билээ. Басхүү түрүүлсэн хүчит бөх, мэргэн харваач, хурдан моринд цол, чимэг олгодог.

Хүчит бөх

Монгол бөхийн өвөрмөц нэг зүйл нь түүний хувцас, өмсгөл юм. Монгол ардын тууль “Эрийн сайн хан харангуй”-д “буурын арьсан зодог, бухын арьсан шуудаг” гэж гарч буй нь эрт цагт зодог шуудгийг ямар нэг хүч тэнхээтэй гэгдэх амьтны арьс ширээр хийж байсныг гэрчилдэг. Барилдах бөхийн малгайг засуул нь авч нэр, алдрыг нь дуудахад тэрээр бүргэд, харцага, начин шонхор гэх мэт үлгэр домгийн шувуу хангарьдын нисэх хөдөлгөөнийг дүрслэн дэвсээр барилдах газраа очно.

Дэнж хотойлгон дэвэх хүчит бөхчүүдгүйгээр монгол наадмыг төсөөлөхөд бэрх. Асар майхны хээтэй адил, алаг эрээн зодог шуудаг өмссөн хүчтэнгүүд наадмын зүлэг ногоон дэвжээнээ уран мэхийг уралдуулан хийж түмэн олон болоод төрт ёсны их баяр цэнгэл наадмаа хөгжөөдөг билээ.

Хурдан морь

Морь. Энэ үг монгол хүн бүрийн зүрх сэтгэлд хамгийн ойрхон байдаг үгсийн нэг. Их эзэн Чингис хаан хүлэг мориныхоо хүчээр уудам тал, уул, усыг туулж агтны туураар дэлхийг тамгалж “Монголын Эзэнт гүрэн”-ийг байгуулсан түүх бидэнд буй.

Монголчуудын хурим найр, баяр наадмыг бүрдүүлэгч нэгэн төрөл нь хурдан морины уралдаан юм. Эрт үеэс мал аж ахуй хөдөлмөрийнх нь хамгийн гол салбар болсноор үл барам, уудам талын малчны амьдралыг хүлэг морьгүйгээр сэтгэшгүй билээ. Тиймээс ч манай улс үндэстний хувьд хурдан морины уралдаан маш эртний үүсэлтэй нь маргаангүй.

Хүлэг морьдын дотроос хамгийн хурданыг нь сонгон авч олон хоногийн өмнөөс хоол ундыг нь тохируулан сойж, өдөр тутам давхиулан сорьж бэлтгээд нас, насаар нь ялган газрын хол ойрыг тохируулан уралдуулдаг. Тухайлбал их насны морьдыг барагцаалбал 22-28 км, соёолон болон азаргыг 20 км, хязааланг 18 км, шүдлэнг 15 км, даагыг 10 км орчим газраас засаж бэлтгээгүй хээрийн замаар уралдуулна. Хурдан морь унах хүүхэд хөдөлгөөнд саад болохгүй, халууцахад бие барихгүй, давхихад салхи хөөрөгдөхгүй, биед тохирсон, хөнгөн авсаархан, тод өнгийн хувцас өмсөнө. Сүүлийн жилүүдэд мориноос унаж, бэртэхээс хамгаалсан хувцас хэрэглэл өмсдөг болсон билээ. Тохой зандан ташуурынхаа сурыг нь алдартал морио ороолгох жаахан хүүхдүүдийг наадамчин олон өхөөрдөж, сэргэлэн авхаалтайг нь магтан ярилцана.

Гарааны зурхайгаас хүлэг морьд эргэх агшныг бахдан биширдэггүй хүн гэж үгүй. Хүүхдийн гийнгоон дуу хөндий дүүрэн уянгалж, алтан тууртнуудын тоос тэнгэр газрыг хээлэн зурахад хүн бүрийн сэтгэл хөвсөлзөж, эрийн гурван наадмын нэг худран морины уралдааныг бахдан биширч, омогшил төрнө.

Мэргэн харваа

Энэхүү тэмцээн нь нум сумаа улам боловсронгуй болгон аль болох хол зайд цэцэн мэргэн онох харваачийн эрдэм чадварыг дээшлүүлж, ан гөрөөнд их олз олохыг эрмэлзэх, ан авлаж, их олз олсны дараах бүжиг наадмын үед цэцэн мэргэн харваачдаа нум сум харвуулан цэнгэх заншлаас үүссэн байна.

“Сур харвах газрын зай нь 45 нумын буюу 75-80 метр орчим газар бөгөөд нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн бортого хэлбэрийн байнуудыг хана, хасаа гэсэн хоёр янзаар үелүүлэн өрөөд болцуут сумаар хоёр тал ээлжлэн харваж цэцэн мэргэнээ сорилцоно. Ингэхдээ хүн нэг бүрийн цуваа байдлаар, эсвэл багийн гэсэн хоёр хэлбэрээр зохих журмыг баримтлан тодорхой тооны сум харвадаг” тухай ном сударт олонтаа өгүүлэгдсэн нь бий.

XIII зууны үед гэр бүрт морин хуураас гадна нум сум байсан. Эр хүн бүр нумтай байхаас гадна эмэгтэй хүн ч гэсэн харвадаг байжээ. Монгол цэргийн түүхэнд хамгийн хол харвасан хүн бол Чингис хааны ач хүү Есүнгэний харвасан 330 алд газар бөгөөд ойролцоогоор 520 метр юм.

Домог үлгэрүүдээс харахад л сурын харваа нь үндэстэн оршиж эхлэхэд хамт буй болсон мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг.

Төгсгөлд өгүүлэх нэгэн зүйл

Онгоцны суунагласан цагаан утаа сумын төвийн тэнгэрт уртаас урт үүл зурчихаад хойд зүг одов. Онгоц хаана буухыг нь харах гэж саарал халзан мориндоо ташуур өгөн дагаад давхичихав. Даанч удсангүй урт цагаан утаа сарнин замхарч, харин онгоц харах хүсэл минь улам ихээр дүрэлзэн асна.

Уг нь би чинь уяа морио хөлсөлж явсан хүүхэд. Нөгөөдөр наадам болох гэж байтал сойж байсан морьтойгоо онгоцны утаа дагаад хэдэн арван километр давхичихсан байдаг. Аажуухан цогиулсаар эргэн иртэл аав минь намайг өргөн буулгаж, мориныхоо хөлсийг зугуухан хусах зуураа “Миний хүү арай л ширүүдүүлчихжээ. Хүч нь тогтсон байсан юмсан. За яахав болох биз ээ” гэж байна. Онгоцны утаа тэнгэрийн салхинд задрах шиг гүн гүнзгий санаа алдсанаа аав минь “Морио нэг их гишгүүлээд яахав, хөлсийг нь хатахаар уячихаарай” гэж хэлчихээд хойд овоо руу алхав.

Түүнээс хойшхи хоёр өдөр нүд ирэмхийн зуурт өнгөрлөө. Уг нь наадам дөхөөд ирэхээр цаг явж өгөхгүй хором, минут бүр яст мэлхий шиг мөлхдөгсөн. Гэтэл мориндоо буруу ажил хийчихсэн, дотроо бөөн гэмшил тээсэн бяцхан хүү надад тийн санагдсан хэрэг. Аав минь харин урьдынхаараа инээмсэглээд л явж буйг нь харах жаахан ч гэсэн тайтгарал байв.

“Суусрын гүйдэл салхин шанхаар наадан сэвэлзсэнээс
Суурь хөлгөн асрын шашир цацаг дэрвээ юу
Сумын наадмын дэвжээг өдөржин тойрох морьтноос
Суран жолоо атгасан өнгийн цэцэг ургаа юу” гэсэн мөрүүдээс өдгөө олон жилийн өмнөх манай сумын наадам нэвт, шувт үнэртэнэ. Салхин сэвэлзэхүй дор асарт өлгөөтэй туг шархийн дуугарах нь иссэн айраг хөхүүрт шуугихтай адилхан ч сонсогдох шиг… Магадгүй би адилхан гэж бодсоноос л тийн санагдсан байх.

Түмэн адуу дүүрэн бэлчээрлэсэн Хөхүүрийн номин талын элгэн хүрэн уулсын орой руу нар явгалан мандана. Аавтайгаа адуу манана гээд байсан сүрхий эр хүн гуай нам унтчихжээ. Сэрээд харвал ээж минь арц уугисан сангийн бойпор бариад уяаны дэргэд суугаа аавын зүг явж харагдана. Эхлээд тэд арцаар морьдынхоо амгай зуузай, цулбуурыг нь хүртэл ариутган утаж, уяагаа гурав тойрчихоод дараа нь намайг болон, эмээл, сураар сүлжиж хийсэн ташуурыг минь утдаг юм. Манайх тэр жил азарга уяагүй учир ээж, аавтайгаа наадамлахаар мордов.

Монгол наадам олон зуун мянган жилийн уламжлалтай гэдэгт би бүр балчир байхаасаа итгэсээр ирсэн. Сумын баруун талыг хээлэн урсах Бүрдийн голын хөвөө даган өөр өөр аймаг, сумдаас ирсэн наадамчид буудаллажээ. Туг барьсан морьтон гарааны зурхай руу морьд гаргаж өгөхөөр наадмын талбай тойрон давхиулахад дэлхий амгалан болдог биз ээ. Миний морь өнөөдөр яах бол, би буруу ажил хийчихсэн юм чинь айраг амсаж чадахгүй болов уу гэсэн бодол гэнэтхэн зурсхийв. Яг тэр үед манай бригадын уяач залуу аавтай ирж мэндлээд “Ахын уяагаар ороод гарлаа. Саарал халзан морь хэцээ доош татаад, дөрвөн хөлөө нугалаад хэвтчихсэн байхаар нь цулбуурыг нь уртасгаад уячихсан шүү” гэснээ “Сайхан буян юм аа, ир нь орчихсон шиг санагдсан. Энэ жил ч ах, их насны түрүү магнай алдахгүй шинжтэй” гэв. Би ч дотроо баярласан гэж жигтэйхэн. Харин аав минь “Дээлтэй бүхэн барилдаад начин болдоггүй, дэлтэй бүхэн уралдаад айраг амсдаггүй” гэх нь тэр. Дотроос минь өгсөж явсан хачин их хөөр баярыг аавын үг номхотгож орхив.

Зүг зүгийн улс гүрэнд гайхуулан, зүлэг ногоон дэвжээгээ хотойлгох миний монгол наадам. Тожил хийцийн мөнгөн чимэгтэй эмээл, товруу мөнгөн хазаартай ганган алаг морьд наадмын торгон ногоон дэнж дээр толгой хаялан дүүхэлзэнэ. Гуталчин Д.Батчулуун ахынхаа хийж өгсөн цагаан ултай, шинэхэн монгол гутлыг өмсч, ээжийнхээ оёсон хөх даалимбан дээлээр гангарч өндөр шарга мориныхоо жороо гишгэгдэлд хийморь сэргэсэн би бээр аав, ээж, эгч гурвынхаа дунд ороод л наадмын талбайг гоёж явна.

Нөөлгийн  толгойн цаад хормойд тоос босч, бараан тоос тэнгэр газрыг хээлэн нэхнэ. Сүргийн манлай ирж буй нь тэр ээ. Төд удалгүй унаач хүүхдүүдийн гийнгоон дуу цангинаж, тэр нь “азарга ирлээ” гэж хашгиралдан, үймж шуугисан түмний дуу, чимээнээс давж сонсогдоно. Түрүүлж, айрагдсан хүүхдүүд, уяачдын хөл нь газар хүрэхгүй баярлаж, аргамаг хүлгүүдийнх нь тухай домог мэт яриа сумын төвөөр нэг тархдагсан. “Манай сум азарганыхаа түрүүг алдсангүй ээ. Төмөрийн халиун ч аргагүй хурдан аргамаг даа. Таван азаргаар тэлж уралдаад байхад л гүйцэгдэхгүй байсан гээд бод” гэж ирээд хүмүүс ам дамжин хөөрөлдөнө.

Их нас мордох боллоо. Аав минь тугтай машинд сууж морь дагах болов. Намайг гарааны зурхай руу явахад нэг ч зөвлөгөө өгсөнгүй. Уяач бүхэн л унаачдаа “Мориныхоо амыг сайн барьж яваарай, салхин талд нь гарч уралдаарай” гэх мэт олон зүйлсийг захиж зөвлөнө. Харин аав минь “Миний хүү өөрөө мэдээд уралдана биз дээ” гэнэ.

Борооны өмнөх тэнгэр шиг зүстэй, загалтай саарал халзан морь. Адуу адуунаас онцгойлж, аав минь хүүдээ унага байхад нь зүсэлж өгсөнсөн. Өнөөдөр бид хоёр уралдах гэж байна. Гийнгоон дуунд салхи татуулан хурдлах цаг ийн иржээ. Манай сумынхны морьд хэрхэн будлиангүй эргэж, сайхан наадаж буйг бусад сумынхан гайхдаг юм. Аргагүй шүү дээ. Ямар ч олс, шидмэс барилгүйгээр 100 гаран хүлгийг ганцхан хүн ярайтал эгнүүлэн зогсооно гэдэг амаргүй. Гэтэл хүүхэд бүр тушаал авсан цэрэг шиг морьтойгоо цуг нэг эгнээнд зогсоно. Тэнгэрийн үүлс хүртэл эгнэх шиг санагддагсан.

Морьд эргэлээ. Миний урд 90 гаруй алтан тууртнууд барианы газар өөд зуузай холбон довтолгоно. Харин би сүүлээсээ гуравт. “За яахав дээ, дэлтэй бүхэн уралдаж айраг амсдаггүй гэж аав хэлсэн дээ” гэсэн шүү юм бодож явлаа. Ташуур өгөөд үзтэл морь минь хурд нэмэн цойлж урдаа байгаа бөөн морьдын хажуугаар зогсоо юм шиг дайран өнгөрөв. Салхин талд нь гарч ташуураа эргүүлэн, гийнгоо хадаав. Хүлэг минь хоёр чихээ солбин, морьдыг бөөн бөөнөөр нь дайрч, дэргэдүүр нь өнгөрөх даанч сайхан…

Барианы газар ойртжээ. Би хоёрт явж байв. Уг нь өөрийгөө түрүүлчихлээ гэж бодтол урд минь жаахан охин унасан буурал морь километр гаруй тасарч явлаа. Надад хор шар байдаггүй юм шигээ. За ингээд хоёрт л орж дээ гэсэн бодол тээж явав. Тэр морь Нөөлгийн толгойн наад энгэрт хурдалж явсан бөгөөд цааш хэдхэн харайгаад л барианд орчих газар. Тэр үед би хэрхэн гүйцэж очсоноо мэддэггүй юм. Нэг л мэдэхэд буурал морьтой зуузай холбож явав. Тугтай машины цонхоор аав минь толгойгоо гарган “Гараараа балбаад өг” хэмээн хашгирав. Юу билээ хэмээн гайхан харвал би ташуураа гээж орхижээ. Өөрөө ч үүнийгээ мэдэлгүй хоосон гараа савчиж явснаа ойлгов. Одоо бодоход их л жаахан байж дээ.

Наадамчин олны гуугалах, “Ороолгоод өг” гэх дуун сонстоно. Мориныхоо хондлой рүү гараараа балбаж явахдаа ээжийг олж харав. “Гуядаарай, миний хүү! Гуядаарай миний хүү!” гээд л ээж минь өндөр хул морин дээрээ тогтож ядан байна. Төд удалгүй ташуураа хаячихсан намайг хараад наадамчид ихээр өрөвдсөн басхүү өхөөрдсөн болов уу. Бүгд л миний моринд хүч нэмэх гэсэн мэт чангаар гуугалцгааж гарав. Зурхайнд гишгэхийн дөнгөж өмнөхөн буурал морины дэргэдүүр нисэх мэт хурдлан орлоо. Цээжинд баяр хөөр бялхавч өөрийгөө ихээр зэмлэн ээжийн байсан зүг шогшив. Аав гүйн ирж “Миний муу шар хүү тэнгэрийн ташуур атгасан хийморьлог эр дээ” гэх нь тэр. Чөдөрөө хаячихаад ирэхэд минь хатуухан зэмлээд авдаг аав минь хамгийн чухал мөчид ташуураа гээж орхисон намайг огтхон ч зэмлэсэнгүй. “Тэнгэрийн ташуур” гэх үгсийг нь даанч ойлгох ухаангүй муу хүүгээ эцэг минь хүн шиг хүн болгожээ. Хэзээд нь зэмлэж, хэзээд нь зандрахаа аав минь мэддэг байсан юм.

Аав мориныхоо хөлсийг хусч, ах гишгүүлэхээр голын зөөлөн нуга тийш хөтлөн одов. Хүн бүхэн аав бид хоёрт баяр хүргэнэ. Өглөө “Морь хурдан, уяа эвлэг үү” гэсэн үгийг хамгийн ихээр сонсч явсан бол одоо “Баяр хүргэе, ахын морь хурдан байна даа. Манай Хуягаа мундаг унаач юм аа” гэх үгээр бөмбөгдүүлж гарлаа. Баяр гуниг, алдах, онох хосолсон тэр жилийн наадам сэтгэлээс минь огт гардаггүй юм.  Би чинь түрүүлчихсэн шүү дээ, “Балдоржийн саарал халзан, баяр наадмын түрүү магнай” гээд л цоллуулна гэж бодохоос балчир хүүгийн сэтгэл тэнгэрт дүүлж явлаа. Хүний бага нас шиг гэгээн сайхан мөчүүдийг хэн ч бүтээж чадахгүй, тийм гэрэлт өдрүүд дахин ирэхгүй юм даа.

Энэ жилийн Улсын Их баяр наадам болоход хэдхэн хоног үлджээ. Бага нас аав хоёр минь дахин ирэхгүйгээр холын холд нисэн одож. Ах минь харин аавын уяаг эзгүйрүүлэхгүй гэсэндээ аргамаг хүлгүүдийг нь сойж байгаа сурагтай. Харин адуунд дуртай, номд дуртай хүү нь зүүдлэхээс өөрийг хийж хүчрэлгүй их хотод наадам хүлээж сууна. Эргэж ирэхгүй бүхнийгээ санан дурсах бүрийд хотын дээгүүр шунгинан өнгөрөх онгоцны ард үлдсэн урт цагаан утаа сэтгэлд гуниг юүлнэ.

Б.Алтанхуяг

URL:

Нэр: Pedro Loudenslager Огноо: 26 January 2019

I discovered your blog website on google and check a few of your early posts. Still continue the good work. I just additional up your RSS feed to my MSN Information Visitor. Seeking forward to reading more from you down the road!

http://intelli-response.com

Нэр: Alysha Vielman Огноо: 27 January 2019

Hello! I just want to give a huge thumbs up for the great info you have got here on this article. I will likely be returning to your blog for more soon.

https://sexywomenaroundtheearth.blogspot.com

Нэр: Chanda Powe Огноо: 27 January 2019

Enjoyed this update, is there any way I can get an update sent in an email every time you publish a fresh post?

https://sewingnuts.blogspot.com

Нэр: Theressa Miyahara Огноо: 27 January 2019

An enlightening conversation is worth comment. I think that you will want to write more and more on this area of interest, it may not end up being a taboo subject but commonly people are not courageous sufficient enough to talk on these topics.

http://www.procto-med.com/symptoms-and-causes-of-mesothelioma/

Нэр: 온라인카지노 Огноо: 28 January 2019

Title

[...]check below, are some completely unrelated websites to ours, on the other hand, they’re most trustworthy sources that we use[...]

Нэр: 먹튀제보 Огноо: 28 January 2019

Title

[...]one of our visitors not long ago recommended the following website[...]

Нэр: Golda Tollner Огноо: 29 January 2019

Enjoyed this update, is there any way I can get an update sent in an email every time you publish a fresh post?

http://lindsey-bell.com/2018/12/dog-breeds/the-downside-risk-of-types-of-dogs-that-no-one-is-talking-about/

Нэр: https://www.youtube.com/watch?v=UyFbNI0AfaQ Огноо: 30 January 2019

Wonderful story …

Here are some unrelated data, nevertheless actually really worth taking a your time to visit this website

Нэр: Send money using credit card Огноо: 30 January 2019

Title

[...]we like to honor lots of other web sites on the net, even if they aren’t linked to us, by linking to them. Under are some webpages worth checking out[...]

Нэр: Rogelio Manwarren Огноо: 1 February 2019

Thank you, I’ve just been looking for info about this subject for ages and yours is the greatest I have discovered so far. But, what about the bottom line? Are you sure about the source?

http://www.winterhilllargo.com/turn-your-property-to-a-regular-income-source/

Нэр: Autopilot Money Machine Огноо: 3 February 2019

Finding this site…

Wow, this paragraph is good and very informative.

Нэр: personal finance philippines Огноо: 5 February 2019

Title

[...]check beneath, are some absolutely unrelated web sites to ours, however, they are most trustworthy sources that we use[...]

Нэр: agen resmi sbobet Огноо: 5 February 2019

Title

[...]we like to honor numerous other world wide web websites around the net, even when they aren’t linked to us, by linking to them. Beneath are some webpages really worth checking out[...]

Нэр: best online video downloader Огноо: 6 February 2019

Title

[...]check beneath, are some absolutely unrelated web sites to ours, even so, they are most trustworthy sources that we use[...]

Нэр: work from home Огноо: 6 February 2019

Title

[...]Here are a few of the internet sites we advocate for our visitors[...]

Нэр: places to visit in istanbul Огноо: 6 February 2019

Title

[...]Here is an excellent Blog You might Find Fascinating that we Encourage You[...]

Нэр: trane xe1000 Огноо: 8 February 2019

I was very happy to find this site. I desired to thank for your time, for this magnificent read!! I am surely appreciating every little of information and I have you bookmarked to check away new things you publish.

https://caraghnhy.blogspot.com/2018/10/elegir-la-empresa-de-reparacion-de-aire.html

Нэр: Shizue Koltz Огноо: 8 February 2019

An enlightening conversation is worth comment. I think that you will want to write more and more on this area of interest, it may not end up being a taboo subject but commonly people are not courageous sufficient enough to talk on these topics.

https://hiking-shoes-rating.blogspot.com

Нэр: Kazuko Hasse Огноо: 9 February 2019

That’s so cool! I don’t suppose I’ve read anything such as this before. So pleasant to obtain somebody with some primary thoughts on this matter. Really thank you for beginning this up.

https://www.instructables.com/member/JuliaCoonan30

Нэр: Bayan escort Огноо: 10 February 2019

Wonderful story …

Here are a couple of unrelated information, nevertheless truly really worth taking a your time to visit this website

Нэр: office mover Огноо: 12 February 2019

Title

[...]one of our visitors recently advised the following website[...]

Нэр: free health beauty tips Огноо: 13 February 2019

Title

[...]Every the moment inside a although we pick out blogs that we read. Listed below would be the most current web-sites that we pick out [...]

Нэр: Best Cheap Oakley Sunglasses Огноо: 16 February 2019

Title

[...]the time to study or take a look at the content or web-sites we’ve linked to beneath the[...]

Title

[...]The facts mentioned inside the post are some of the top available [...]

Нэр: iphone app rating Огноо: 16 February 2019

Title

[...]check beneath, are some completely unrelated web-sites to ours, nevertheless, they are most trustworthy sources that we use[...]

Нэр: Gussie Riffon Огноо: 17 February 2019

This is certainly suitable blog for everyone who wants to find out about this topic. You understand so much it’s practically difficult to argue with you.

https://www.behance.net/EllenSanch63cb

Нэр: His Secret Obsession Огноо: 18 February 2019

Title

[...]Sites of interest we have a link to[...]

Нэр: کادو ولنتاین Огноо: 18 February 2019

I delight in, lead to I discovered exactly what I used to be taking a look for. You have ended my 4 day long hunt! God Bless you man. Have a nice day. Bye
کادو ولنتاین https://www.instagram.com/p/BsVPsvAHcp6/

Нэр: Taxi Boxtel Огноо: 20 February 2019

Title

[...]very couple of websites that take place to become comprehensive below, from our point of view are undoubtedly very well worth checking out[...]

Нэр: 안전공원 Огноо: 20 February 2019

Title

[...]below you’ll obtain the link to some web sites that we believe you must visit[...]

Нэр: ikea furniture assembly in Virginia Огноо: 20 February 2019

Title

[...]Every after in a although we decide on blogs that we study. Listed beneath are the most recent web-sites that we select [...]

Нэр: dog foods Огноо: 22 February 2019

Magnificent goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you are just extremely magnificent. I really like what you’ve acquired here, really like what you are stating and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still care for to keep it sensible. I can not wait to read far more from you. This is really a terrific web site.

http://intelli-response.com/2019/01/234/what-breed-of-dog-to-choose-for-hobbies/

Нэр: beylikduzu escort Огноо: 24 February 2019

Title

[...]Every when inside a although we opt for blogs that we study. Listed beneath are the most up-to-date sites that we pick [...]

Нэр: body balance massage therapy new york Огноо: 24 February 2019

Title

[...]please go to the web sites we stick to, like this 1, because it represents our picks through the web[...]

Нэр: Moskov Savage Огноо: 24 February 2019

Title

[...]The facts mentioned in the report are some of the best readily available [...]

Нэр: Syphilis Огноо: 25 February 2019

Title

[...]the time to read or visit the material or web sites we’ve linked to beneath the[...]

Нэр: Angelo Saltmarsh Огноо: 26 February 2019

Enjoyed this update, is there any way I can get an update sent in an email every time you publish a fresh post?

http://www.winterhilllargo.com/how-much-does-a-heat-pump-cost/

Нэр: https://www.abccarpetcleaning-bronx-ny.com Огноо: 27 February 2019

Title

[...]The data talked about inside the report are several of the most effective out there [...]

Нэр: learn poi tricks Огноо: 27 February 2019

Title

[...]that will be the finish of this report. Here you will come across some web pages that we assume you will value, just click the links over[...]

Нэр: Winston Denby Огноо: 28 February 2019

You made some good points there. I looked online for the issue and discovered many individuals goes along with along with your site.

http://ezrajctm554blog.tblogz.com/keep-your-house-and-your-household-safe-7574709

Нэр: John Goslow Огноо: 1 March 2019

Title

[...]The facts talked about inside the report are some of the best out there [...]

Нэр: Joshua Koper Огноо: 2 March 2019

Thank you, I’ve just been looking for info about this subject for ages and yours is the greatest I have discovered so far. But, what about the bottom line? Are you sure about the source?

http://ittlearning.ittehuacan.edu.mx/ittlearning/blog/index.php?postid=204533

Нэр: how to print cd labels Огноо: 5 March 2019

Title

[...]below you’ll uncover the link to some web pages that we assume it is best to visit[...]

Нэр: 안전공원 Огноо: 8 March 2019

Title

[...]one of our visitors not long ago encouraged the following website[...]

Нэр: buy facebook accounts Огноо: 10 March 2019

Title

[...]although internet sites we backlink to beneath are considerably not connected to ours, we really feel they may be actually really worth a go by way of, so have a look[...]

Нэр: Best restaurant cleaning services Огноо: 14 March 2019

Title

[...]The information mentioned inside the post are several of the top readily available [...]

Нэр: vietnam business visa Огноо: 14 March 2019

Title

[...]we came across a cool site that you simply could possibly take pleasure in. Take a look if you want[...]

Нэр: download Огноо: 15 March 2019

Title

[...]always a major fan of linking to bloggers that I like but really don’t get a whole lot of link really like from[...]

Нэр: tourist places in spain Огноо: 17 March 2019

Title

[...]Here is an excellent Blog You may Come across Intriguing that we Encourage You[...]

Нэр: free Огноо: 17 March 2019

Title

[...]one of our visitors lately encouraged the following website[...]

Нэр: doors replacement Огноо: 20 March 2019

Title

[...]just beneath, are a lot of completely not related web-sites to ours, on the other hand, they’re surely really worth going over[...]

Нэр: Set Up Company In Hong Kong Огноо: 26 March 2019

Title

[...]please check out the websites we adhere to, including this a single, because it represents our picks from the web[...]

Нэр: Lk21 Огноо: 28 March 2019

Title

[...]that could be the end of this article. Right here you’ll discover some websites that we feel you will appreciate, just click the hyperlinks over[...]

Нэр: Clifford Lents Огноо: 30 March 2019

I’m impressed, I must say. Really, I rarely encounter a blog that’s both educative and entertaining, and let me tell you, you have hit the nail regarding the head. Your idea is outstanding!

https://thriveglobal.com/?author_name=roberta-perry

Нэр: Shad Garlington Огноо: 30 March 2019

An enlightening conversation is worth comment. I think that you will want to write more and more on this area of interest, it may not end up being a taboo subject but commonly people are not courageous sufficient enough to talk on these topics.

https://jp2093.blogspot.com/2017/05/tips-for-feeding-your-senior-dog.html

Нэр: Gaping Огноо: 31 March 2019

Title

[...]check beneath, are some totally unrelated internet sites to ours, however, they’re most trustworthy sources that we use[...]

Нэр: ProductRapid Огноо: 31 March 2019

Title

[...]The details talked about in the write-up are some of the best available [...]

Нэр: Best Built-In Gas Grills Огноо: 2 April 2019

Title

[...]Here is a good Weblog You may Find Exciting that we Encourage You[...]

Нэр: magnet motor Огноо: 3 April 2019

Title

[...]just beneath, are a lot of completely not associated websites to ours, on the other hand, they may be certainly worth going over[...]

Нэр: Best Product Review Website Огноо: 3 April 2019

Title

[...]below you’ll uncover the link to some web sites that we feel it is best to visit[...]

Нэр: binnance Огноо: 6 April 2019

Title

[...]below you will find the link to some websites that we assume it is best to visit[...]

Нэр: sàn forex Огноо: 7 April 2019

Title

[...]please stop by the internet sites we adhere to, such as this one, because it represents our picks in the web[...]

Нэр: Layar Kaca 21 Огноо: 7 April 2019

Title

[...]very handful of websites that come about to become comprehensive beneath, from our point of view are undoubtedly very well worth checking out[...]

Нэр: China Numbah 1 Огноо: 8 April 2019

Title

[...]we came across a cool website that you simply may well get pleasure from. Take a search for those who want[...]

Нэр: places that buy junk cars near me Огноо: 9 April 2019

Title

[...]one of our guests recently suggested the following website[...]

Нэр: gas grill reviews 2019 Огноо: 11 April 2019

Title

[...]the time to study or stop by the content or web-sites we’ve linked to beneath the[...]

Title

[...]always a huge fan of linking to bloggers that I appreciate but don’t get a great deal of link like from[...]

Нэр: buchari style kippah Огноо: 12 April 2019

Title

[...]Here is a superb Weblog You might Come across Exciting that we Encourage You[...]

Нэр: 먹튀사이트 Огноо: 14 April 2019

Title

[...]Wonderful story, reckoned we could combine several unrelated data, nonetheless genuinely really worth taking a appear, whoa did a single understand about Mid East has got more problerms as well [...]

Нэр: 2 Week Diet Огноо: 15 April 2019

Title

[...]always a major fan of linking to bloggers that I love but do not get lots of link like from[...]

Нэр: 먹튀폴리스검증업체 Огноо: 17 April 2019

Title

[...]Here is a superb Blog You might Find Exciting that we Encourage You[...]

Нэр: nyc botox Огноо: 18 April 2019

Title

[...]please check out the web pages we comply with, like this one, because it represents our picks in the web[...]

Нэр: passingrass.com Огноо: 19 April 2019

Title

[...]we came across a cool website that you just may appreciate. Take a appear if you want[...]

Нэр: passin grass Огноо: 20 April 2019

Title

[...]Every when in a while we decide on blogs that we read. Listed beneath are the newest websites that we opt for [...]

Нэр: Bali Raw Food Certification Огноо: 20 April 2019

Title

[...]one of our visitors just lately recommended the following website[...]

Нэр: free porn Огноо: 21 April 2019

Title

[...]we prefer to honor quite a few other online sites on the internet, even when they aren’t linked to us, by linking to them. Under are some webpages really worth checking out[...]

Нэр: 먹튀검증 카지노 Огноо: 21 April 2019

Title

[...]Here is a great Blog You may Find Intriguing that we Encourage You[...]

Нэр: 메이저사이트 총판 Огноо: 22 April 2019

Title

[...]although sites we backlink to beneath are considerably not related to ours, we feel they may be actually worth a go by, so possess a look[...]

Нэр: Broadband Service Provider in Punjab Огноо: 23 April 2019

Title

[...]Every as soon as in a whilst we choose blogs that we study. Listed beneath would be the most recent websites that we choose [...]

Нэр: 베트멘토토 스포츠 Огноо: 24 April 2019

Title

[...]the time to read or go to the material or web pages we have linked to beneath the[...]

Нэр: 토토사이트 추천 Огноо: 24 April 2019

Title

[...]we like to honor a lot of other internet internet sites around the net, even if they aren’t linked to us, by linking to them. Below are some webpages worth checking out[...]

Нэр: website Огноо: 24 April 2019

Title

[...]that will be the finish of this article. Right here you’ll locate some internet sites that we consider you’ll value, just click the hyperlinks over[...]

Нэр: Raw Food Chef Training Огноо: 26 April 2019

Accept to the seed products of lifestyle raw food cafe and tonic standard bali and raw food academy. The driver is normally ultimate nourishment in all its varieties for all creatures. Our raw food chef certification & training happens on the exotic island of this gods and goddesses, bali. The prosperity of organic and natural tropical fruits and veggie’s simply makes bali an ideal training crushed. Your

http://infotechnologyit.com/2019/04/16/applying-all-the-required-raw-food/

Нэр: Leanna Viers Огноо: 26 April 2019

Kumpulan Sumber Rekomendasi Saham & prediksi ihsg besok dari Para Profesional analis Bursa. Analisa Rekomendasi ini dibagikan secara gratis untuk kebutuhan Rekomendasi Harian Saham ,

http://bisnisonlinebajuin6i7.rapspot.net/rekomendasi-saham-gorengan-hari-ini

Нэр: sofa and loveseat sets under 500 Огноо: 26 April 2019

Title

[...]The info mentioned in the article are several of the top obtainable [...]

Нэр: Son Petersson Огноо: 26 April 2019

Facebook Poll Voted The Junction House as One of The Best Brunch Restaurant in Seminyak Bali for Australians

https://oneworldherald.com/2019/04/25/facebook-poll-voted-the-junction-house-as-one-of-the-best-brunch-restaurant-in-seminyak-bali-for-australians/

Нэр: Commercial Solar Power Огноо: 27 April 2019

Title

[...]that is the end of this post. Here you’ll locate some sites that we feel you will enjoy, just click the links over[...]

Нэр: Ida Wong Taylor Огноо: 29 April 2019

Title

[...]we came across a cool internet site which you might enjoy. Take a appear in case you want[...]

Нэр: Joshua DInnerman Огноо: 30 April 2019

Title

[...]Every once in a although we opt for blogs that we study. Listed below would be the newest websites that we opt for [...]

Нэр: funny water bottle Огноо: 30 April 2019

Title

[...]Here is a great Weblog You might Come across Interesting that we Encourage You[...]

Нэр: 야마토게임 sp Огноо: 30 April 2019

Title

[...]here are some hyperlinks to web-sites that we link to due to the fact we believe they’re really worth visiting[...]

Нэр: Josh Dinnerman Огноо: 2 May 2019

Title

[...]Every the moment inside a when we choose blogs that we study. Listed beneath are the newest web-sites that we choose [...]

Нэр: 릴게임 야마토 Огноо: 3 May 2019

Title

[...]Here are a few of the sites we advise for our visitors[...]

Нэр: qq uang asli Огноо: 3 May 2019

Title

[...]Here is an excellent Weblog You might Discover Interesting that we Encourage You[...]

Нэр: cruise paris Огноо: 5 May 2019

Title

[...]that may be the finish of this post. Right here you will obtain some internet sites that we feel you will enjoy, just click the hyperlinks over[...]

Нэр: Liteblue Огноо: 5 May 2019

Title

[...]always a significant fan of linking to bloggers that I adore but don’t get a lot of link appreciate from[...]

Нэр: 토토사이트 Огноо: 6 May 2019

Title

[...]just beneath, are many absolutely not related sites to ours, having said that, they may be certainly worth going over[...]

Нэр: 다자바 Огноо: 7 May 2019

Title

[...]one of our visitors not too long ago advised the following website[...]

Нэр: events Огноо: 7 May 2019

Title

[...]always a massive fan of linking to bloggers that I adore but really don’t get a good deal of link adore from[...]

Нэр: Manifestation Magic Огноо: 8 May 2019

Title

[...]although internet websites we backlink to below are considerably not associated to ours, we feel they may be really worth a go as a result of, so possess a look[...]

Нэр: best compression socks for long distance running Огноо: 8 May 2019

Title

[...]Every as soon as inside a even though we pick out blogs that we read. Listed below would be the latest internet sites that we decide on [...]

Нэр: Anime store online Огноо: 9 May 2019

Title

[...]Every after in a even though we choose blogs that we study. Listed beneath are the latest web sites that we pick [...]

Нэр: Superior Singing Method Огноо: 9 May 2019

Title

[...]Here are a few of the sites we advocate for our visitors[...]

Нэр: The Junction House Seminyak In front of Seminyak Square Огноо: 9 May 2019

In front of Seminyak Square, Kayu Aya No.3 Seminyak Kerobokan Kelod Kuta Utara, Seminyak, Kuta, Kabupaten Badung, Bali 80361

https://goo.gl/maps/UMhpzbQMpihAUrWw7

Нэр: The Lost Ways Огноо: 10 May 2019

Title

[...]check beneath, are some totally unrelated websites to ours, having said that, they’re most trustworthy sources that we use[...]

Нэр: Google Огноо: 12 May 2019

The time to read or go to the subject material or web-sites we’ve linked to below.

Нэр: 안전놀이터 Огноо: 12 May 2019

Title

[...]just beneath, are numerous entirely not related websites to ours, on the other hand, they are certainly really worth going over[...]

Нэр: pirater un compte facebook Огноо: 14 May 2019

Title

[...]The info mentioned inside the post are a few of the very best out there [...]

Нэр: https://www.myassociatelogin.org/ Огноо: 16 May 2019

Title

[...]usually posts some extremely exciting stuff like this. If you are new to this site[...]

Нэр: walmartone login Огноо: 16 May 2019

Title

[...]although internet sites we backlink to beneath are considerably not related to ours, we feel they may be basically really worth a go as a result of, so possess a look[...]

Нэр: 오션 파라다이스 Огноо: 16 May 2019

Title

[...]Every after inside a whilst we pick blogs that we study. Listed below are the most recent internet sites that we pick out [...]

Нэр: Vacation Огноо: 17 May 2019

Title

[...]Every the moment in a even though we pick blogs that we read. Listed beneath would be the most up-to-date sites that we pick out [...]

Нэр: nonprofit donations Огноо: 19 May 2019

Title

[...]The data talked about in the article are several of the top accessible [...]

Нэр: Oliver Isaacs Огноо: 20 May 2019

Title

[...]Sites of interest we have a link to[...]

Нэр: Hearing Aids Огноо: 21 May 2019

Title

[...]Sites of interest we’ve a link to[...]

Нэр: using ben wa balls Огноо: 21 May 2019

always a huge fan of linking to bloggers that I love but do not get a whole lot of link really like from

Нэр: Google Огноо: 22 May 2019

Below you

Нэр: 스포츠 중계 Огноо: 22 May 2019

Title

[...]here are some hyperlinks to websites that we link to mainly because we think they’re worth visiting[...]

Нэр: egg vibrator Огноо: 24 May 2019

the time to read or take a look at the material or internet sites we’ve linked to below the

Нэр: 먹튀폴리스 검증업체 Огноо: 25 May 2019

Title

[...]usually posts some pretty fascinating stuff like this. If you are new to this site[...]

Нэр: Cross-linked HA Filler Огноо: 25 May 2019

Title

[...]that could be the end of this write-up. Here you will discover some websites that we feel you will enjoy, just click the links over[...]

Сэтгэгдэл бичих

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд FACT.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдлыг 9318-5050 утсаар хүлээн авна.