БААТАРЛАГ ИМИЖ

olloo_mn_1541662776_45512106_972619489594141_9005449081337675776_nЖирийн нэг захын худалдаачин нь хүртэл монгол хүнтэй тааралдвал Чингис хаан, монгол баатар гэж заавал хэлдэг улсууд байх юм. Монгол хүн заавал баатар байх ёстой гэж тэд өдий хүртэл итгэдэг аж. Монголчууд хүчтэй, зоригтой гэцгээнэ. Тэгсэн атлаа монгол хүнтэй анх удаа уулзаж байна гэцгээнэ. Тэдэнд, монгол л бол жирийн маниус нь хүртэл Чингис хаан шиг баатар санагддаг бололтой. Үнэндээ, маний баатар гэж юу билээ. Заримдаа ичмээр, нэрээ бодох ч үе бий.

Тэгээд бодохоор, Чингис гэж агуу амьтан байжээ. “Монголо-татарское иго” буюу монгол-татарын дарангуйллын тухай түүхийн хичээл заалгаж, нахиу хамартай, жартгар нүдтэй хүмүүсийг үзэн яддаг (маниус манжуудыг үзэн яддагтай адил) байсан улсууд хүртэл одоо Чингис хаанаар бахархдаг нь зөвхөн брэнд архины нэрэнд биш харин түүний алдар нэрээс салшгүй үнэт зүйлсийг (нүүдлийн соёл, нэгдсэн төр, шашны эрх чөлөө г.м.) хүндэлдэг болохоор тэр ажээ. Тэр тусмаа баатрын идеал гэдэг юм уу, баатрын соёл гэдэг юм уу, нэг тийм үнэт зүйлд их учир байна: Чухам үүнийг л бусад улс үндэстнүүд, ялангуяа нүүдэлчин гаралтай улсууд, биднээс “нэхэж” буй мэт санагдах юм. Товчхон хэлбэл: Чингис хаан монголчуудыг “баатарлаг имижтэй” болгожээ

Чингисийн баатрууд өнөөгийн төрийн одон медальтай олон баатруудаас анги байсан нь мэдээж. Чухам Чингис хаан ямар баатар явсныг түүхчид тайлбарлачихсан болохоор үүгээр дутая. Харин баатрын идеалыг, ерөнхийд нь, өнөө цагийн спорттой холбовол хойч үеэ хүмүүжүүлэх нэг арга байж болох, бүр байх ёстой юм гэдгийг харуулья. Үүгээр зогсохгүй, Евроазийн улс үндэстнүүдэд япон самурайгаас ч ойр дотно, элэг нэгтэй санагдах монгол баатрын идеал бол өнөөгийн монголчуудын дөрөөлөөд өндийх имиж, бүр соёлын довтолгоо мөн гэж сэнхрүүлэхийг хичээе:

Угаасаа нүүдэлчдийн соёлыг баатаргүйгээр төсөөлшгүй. Ялангуяа монголчууд мандан бадруулсан нүүдлийн соёл бол баатрын соёл юм. Бие бялдар бөх бат, тэсвэр хатуужилтай, эр зоригтой, ёс жудагтай, тулаанч байлдаанч, эх оронч хүнийг баатар гэдэг байсан байх. (Унгарчууд зоригтой хүнийг “батор” гэдэг аж.) Эх оронч буюу патриот гэдэг ойлголт тэр үед жаахан анги байж таараа. Харин, тулаанч байлдаанчийг ойлгож ядах юмгүй: харвана намнана, хазна хавирна, нугас хуга дарна…

Баатар бол, орчин цагийн хэллэгээр, мэргэжлийн тулаанч, тамирчин байжээ. Америкийн NBA-гийн сагсчид шиг л амьтад байсан биз… Хишигтэн цэргүүд тусгай бэлтгэл хийдэг, тусгай хоол хүнс ч хэрэглэдэг байсан бололтой догоо. Хүн бие нь хүрлээр бүтсэн, хүзүү сээр нь гангаар бүтсэн хавиргандаа завсаргүй, харцагандаа үегүй “роботууд” байжээ. Гэхдээ дандаа сайн сайхны төлөө, эх орныхоо төлөө тэмцдэг, мангасыг дардаг, эцэг эхдээ хайртай, өштнийхөө амийг хүртэл өршөөж ах дүү болдог жудагтай эрчүүд байсан байна. Бөх хүн зөвхөн ноцолддог бус мөн цохидог өшиглөдөг, цохилт өшиглөлт даадаг бөх бат бие хаатай, зэвсгийн эрдэм эзэмшсэн халз тулаанч байжээ. Үүнийг баатарлаг туульс, Нууц товчооноос ч амархан олж мэдэж болно оо.

Ер нь бол, XIII зуунд монголчууд нийтээрээ мэргэжлийн тамирчид байж л дээ. Амьдрал ахуй, ёс заншил, цаг үе нь тэднийг өдөр тутам бэлтгэл сургууль хүссэн хүсээгүй хийлгэдэг байсныг морьтон харваачид гаргууд ашиглаж, үнэт зүйлээ болгож, зан заншилдаа шингээж, орчин үеийнхээр бол бие бялдарын хүмүүжил, боловсролыг хүүхэд багачууддаа олгож, ашигтайг тустайтай хослуулж спортлог нийгмийг цогцлоож чаджээ. Тэгж байж л тэвчээр хатуужлаараа бусад улсуудаас тасарсан ажээ. Энэ бол улс үндэстний сэргэн мандалтад спорт шууд нөлөөлдгийн нэг тод жишээ. Монголчууд олимпын наадмыг үндэслэгч грекчүүдтэй адил спортыг хөхүүлэн дэмждэг байсныг эрийн гурван наадам батална. Мөн биеийн тамир, халз тулааныг сурталчилсан баатарлаг туульс ч нотолно.

Мэдээж, баатар гэдэг үг Чингис хаанаас өмнө бусад улс үндэстнүүдийн хэлэнд байсан, одоо ч байгаа. Гэхдээ Чингисийн эзэнт гүрэн л нүүдэлчин баатруудын хүч чадал, ид хавыг хамгийн тод харуулсан шүү дээ. Монголын эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд багтаж байсан улсуудад баатар гэдэг үг нэр хүндтэй, хайртай үгийнх нь нэг. Эх оронч, эр зоригтой, эрч хүчтэй, овсгоо самбаатай, гавьяатай эрсийг тэд бас баатар гэдэг. Татар, кыргыз, алтайчууд “баатыр”, оросууд хуучин монгол бичгийн бичлэгээр шахуу “богатырь” гэцгээдэг юм байна. Эдгээр улсууд “баатырлык” идеалыг өөрсдийн соёлд шингээн, залуу үеэ хүмүүжүүлж байна. Тухайлбал, хойд хөрш маань “русский богатырь”-ийг төрүүлэхээр спиртлэг биш спортлог иргэнийг хүмүүжүүлэхэд их анхаарч олимпын бус спортуудаа ч улсын төсвийн санхүүжилтээр дэмждэг юм байна.

Урд хөрш маань ч дутах юм алга. Олимпоос авсан медалийнх нь тоог ярихгүй зөвхөн халз тулааны төрлүүдийг хэрхэн эрчимтэй хөгжүүлж буйгаас нь үзэхэд л илхэн байна. Тэр тусмаа, уламжлалт халз тулааны спортоо дэлхийд гаргаж, хятад хүний имижийг баатарлаг болгоход их анхаарч байна. Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан улсууд ч мөн улс үндэснийхээ имижээ “баатырлык” болгохын тулд халз тулааны спортын төрлүүдийг дэмжин хөгжүүлж байна. Тэд, байр түрээсийн асуудлыг хөнгөвчилж шийдэж өгдөг, хичээллэгчдийнх нь тоогоор багш нарт нь тэтгэмж олгодог тогтолцоог аль хэдийн бий болгожээ. Эх орноо батлан хамгаалах үйлстэйгээ ч холбочихжээ. Үр дүн нь ч бодитой харагдаж байна. Эх оронч, шашин соёлоо хамгаалагч баатар хэмээн өргөмжлөгдөж буй ОХУ-ын халз тулаанч Хабиб Нурмагомедовыг хар. UFC-гийн 229 дэх тулаанд ирландын тулаанч Конор Макгрегорыг “жаахан баартай” ялсных нь дараа, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч, мөн тус улсын бүрэлдэхүүнд байдаг Чеченийн Ерөнхийлөгч нар тус тусдаа хүлээн авч уулзацгаалаа. Жирийн нэг гудамжны зодоончтой төрийн тэргүүн нь уулзахгүй нь ойлгомжтой. Халз тулааны спортод ямар ач холбогдол өгч байгаа нь үүнээс тод харагдана.

Харин өнөөгийн маниус (шашин соёлоо хамгаалах баатраа байг гэхэд!) олимпын төрлүүдээ ч олигтой дэмжиж чадахгүй, зөнд нь хаясан гэхэд хилсдэхгүй. Бусад улс оронтой харьцуулахад шүү дээ. Ядах нь аа, олимпын 2 аваргыг төрүүлсэн Спортын төв ордоноо засаж тордоод, гадна дотны хүн амьтан очиход нүүр улайлгахгүй болгож өгөхсөн. Тэнд чинь байнга шахуу хаалттай байдаг сауныг эс тооцвол шүршүүр ч алга. Өмхий самхай ханхалсан жорлон ч гэж жорлон. Монголын нэрийг тахалдаг тамирчдаа тэгж дорд үзмээргүйсэн. Спортоор хичээллэж буй хүүхэд багачуудаа ч доромжилж байна. Спортын төв ордон гэж хийх ажилгүй хэдэн эргүү малууд дандаа сурлага муутай хүүхдүүдийг цуглуулдаг газар ч биш. Харин хамгийн үлгэр жишээч эх орончдыг бэлддэг соёлыг түгээгч, нийгмийг гийгүүлэгч газар баймаар байгаа юм. Гэтэл одоо, гадаадын тамирчид хамтарсан бэлтгэл сургуулилалт хийхээр ирэхэд нь бүр нүүр хийх газаргүй болтол нь ичээх юм аа, муусайн гавьяат тамирчдаа… Ёстой ширэн нүүрлээд л бид ийм аймаар газраас гардаг “мангасууд” гэсэн имижээ дөвийлгээд дүлий дөмбө оргиод зогсож байхаас өөр гарцгүй болгох юм.

Гуравхан сая хүн амтай улс ийм түвшинд спортыг хөгжүүлж, амжилт үзүүлэхээс өөр яах вэ? гэж ам асуух албан хаагчид ч бий. Уучлаарай, тэгвэл Чингисийн үед саяулахнаа шахам байж дэлхийн хагасыг эзэлснийг юу гэхэв… Үнэхээр л Чингисийн удам юм бол 2 байтугай л олимпын алтан медал авсан байхад гайхах зүйлгүй. Тэгээд ч биеийн тамир, спортын боловсрол бол зөвхөн олимпын наадам биш юм. Спортыг хөгжүүлэх нь зөвхөн хувь хүний хэрэг биш. Иргэнээ эрүүл саруул байлгах үүрэгтэй төрийн хэрэг бас мөн. Зөвхөн эрүүл мэндийн асуудал биш. Эх оронч иргэнийг хүмүүжлэх нэг арга мөн. Дуртайдаа л, хийх юмгүйдээ, цаг зав зарцуулж, зардал мөнгө үрдэг юм биш. Тамирчид зөвхөн медал аваад ирэхээр нь, зурагтаар хамт гарах гэж энгэрт нь метал зүүдэг мануухай нар ч биш… Спорт бол улс орны нэр хүнд, тусгаар тогтнолын баталгаа, өв уламжлал болохоос гадна шууд болон шууд бус утгаараа эд засагт их хувь нэмэртэй билээ. Мөн, нийгмийн сэтгэл санааг тогтворжуулдаг, энх тайвныг тогтоогч гэдгийг бид сайн мэднэ. Ганцхан алдартай тамирчин хүн зуун улстөрч НҮБ-ийн индэр дээрээс үг хэлснээс ч илүү улс орноо сурталчилж чадна. Гэтэл алтыг нь аваад авдрыг нь хаях хандлагаар спортод хандах юм, ний нуугүй хэлэхэд… Ургасан ургацыг хамж аваад, хөрсийг нь хөсөрт хаяхтай адил сэтгэж байна, манайхан…

Спорт бол эрүүл амьдрах дадал: Зөвхөн тэмцээн уралдаан биш эх оронч, эр зоригтой, эрүүл хэвшилтэй, нэр хүндтэй, соёлтой иргэнийг хүмүүжүүлэх арга, дахин дахин хэлэхэд… Эрүүл саруул монголыг хүсвэл биеийн тамирын боловсролд онцгой анхаармаар байна. Эс тэгвээс их хэврэг хүүхдүүдтэй боллоо. Биеийн тамирын хичээл гэж дампуурсан нэг хичээл байна. Зарим сургуулиудад биеийн тамирын заал ч алга. Тоо бодуулж, ном уншуулж сургавал боллоо гээд хоцрогдсон арга барилаар боловсролын систем зүтгээд байна. Өглөө наймаас орой арван найман цаг хүртэл ширээний ард суулгаж ном ширтүүлчихээд шилдэг сургалттай сургууль гэж сурталчлах нь шившиг шүү дээ, нэгэн бодлын, хүүхдүүдийн эрүүл мэндээр тоглож, гэмт хэрэг үйлдэж байгаа хэрэг. Цөөхөн хувийн сургууль биеийн тамирын боловсролд анхаарч байна. Ихэнх нь эрүүл биед саруул ухаан оршихыг умартаж, хүүхэд багачуудынхаа эрүүл мэндийг зөвхөн антибиотикэд л даатгадаг.

Хүүхдүүд хөдөлгөөний хомстолд орлоо гэж эмч нар сэрэмжлүүлж, гэртээ ор гэхээсээ гадагшаа гарч тогло гэж эх эцэг нь хөөдөг болжээ. Дэлхий нийтээрээ л иймэрхүү байгаа ч манайхан арай л дэндүү. Эрх биш, XXI зууны иргэд гэсэндээ дэлхий нийтийн жишгийг дагаж монголчууд эрүүл мэнд, гоо сайхандаа анхаарч буй нь сайшаалтай ч, спортын боловсрол олгох манай тогтолцоо үнэхээр хоцрогджээ. Төр засгийн бодлого, бодитой дэмжлэг үнэхээр дутагдаж байна. Наад зах нь, хувийн хөрөнгөөр байгуулагдсан газруудыг дэмжих хэрэгтэй байгаа юм. Эс тэгвээс түрээсээ дийлэхгүй, ихэнх нь, олон жил бололгүй хаалгаа хаадаг. Хэрэв бодитой дэмжвэл эрүүл чийрэг иргэдтэй эдийн засаг хожих нь гарцаагүй.

Компьютерийн тоглоомд хүүхдүүд донтохтой тэмцэхэд тоглоомын газруудыг хязгаарлаж, хаахаас гадна спортын клуб, дэвжээг дунд сургуулийн ойролцоо, орон сууцны хорооллуудад заавал байгуулах ёстой гэсэн  дүрэм журмыг ч баталж болно шүү дээ. Эсвэл бага насны хүүхдүүд заавал спортоор хичээллэх ёстойг хуульчилж, нийтээр даган мөрддөг болмоор байгаа юм. Дүүрэг хороодын эрүүл мэндийн төвүүдийг спортын байгууллагуудтай нягт холбож өгмөөр санагдах юм.

Ядах нь аа, Улаанбаатарт цэцэрлэгт хүрээлэн ховор, тоглоомын талбай ч цөөхөн, ганц хоёр суниачих турник ч харагдахаа байлаа. Социализмын үед арай л гайгүй, бидний үеийнхэн турникнээс зүүгдэж өдрийг бардаг байсан. Спортын дугуйланд явбал үнэгүй хоол иддэг ч үе байсан. Хотын хүүхдүүд хүртэл, томчуудад загнуулан, хаа сайгүй л барилдаж, өвдөг тохойгоо шалбалж явсан нь одоо эргээд бодоход бид өөрсдөдөө оруулсан хөрөнгө оруулалт байжээ.

Монгол бөхийг биеийн тамирын хичээлийн хөтөлбөрт албан ёсоор оруулах санаачлагыг цаг алдалгүй хэрэгжүүлмээр байгаа юм. Мөн, монгол бөхөө “буцаан тэлж”, цохилдооныг нэмэн “шинэ” спортын төрлийг хөгжүүлж хойч үеэ баатарлаг болгож, урам зоригийг нь сэргээхэд болохгүй гэх газар үгүй. Цохиж, өшиглөдөг халз тулаан монголчуудад их зохих спорт гэдгийг гадаад дотоодын олон хүн хэлдэг. Тийм гэдгийг баатарлаг туульс ч гэрчилдэг. Монгол баатруудын халз тулааныг баатарлаг туульсад маш тод дүрсэлсэн байдаг. Засгийн газрын мэдээ сонинд миний бие “Нүүдэлчдийн халз тулааны улбаа” гэсэн гарчигтай нийтлэл  хэвлүүлж байснаа (1996.6.29, №124), баатар болох хүсэл эрмэлзэлтэй хүүхдүүд олшроосой гээд доор сийрэгхэн сийрүүлье, сонирхолтой байж магадгүй:

***

Аягын чинээ шар наран дор

Алгын чинээ хөрст алтан дэлхий дээр

Өвөр биеэрээ барилдаад

Намайг дийлэх хүн хаа байгаа бол гэж ааг омог нь амтагдсан, одоогийнхоор бол бэлтгэл нь ханасан тамирчин өөрийгөө сорьж, өстөн дайснаа дарахаар эсхүл сайн эртэй учирч, ахан дүүс болохоор, өөрөөр хэлбэл эвсэл байгуулахаар; дайснаа дарж дархан цолоо мандуулахаар (олимп, дэлхийн аварга болохоор гэсэн ч болно) алсын замд гардаг билээ. Барилдана гэдэг нь өргөн утгатай: Ухсан том нүхэнд хорьсон өлөн барс ирвэстэй барилдаж ур чадвараа шалгадаг байсан гээд л төсөөлчих. Нууц товчоогоор бол Чингисийн үеийн бөхчүүд хэвтээ барилдаанд тун гаргуу, өнөөгийнхөөр бол жиү жицү хийдэг байжээ. Чингисийн дүү, барилдах дуртай Бэлгүтэй алдарт бөх Бүри-Бөхийг албаар унаж өгөхөд нь, цээж бөгснөөс нь угзран татаж нурууг нь хугалсан түүх бий. Мөн яггүй арга техниктэй байж л ийм мэх хийнэ дээ… За энэ бол, Нууц товчоонд өгүүлсэн нэгэн шударга бус жишээ. Харин баатарлаг туульсад нийтлэг нэг ёс жаяг харагддаг.

Төрөө засаж, нэрээ мандуулж, түмнээ баясгаж “дэлхийн аварга” болох хүсэл тээсэн баатар маань эн тэнцэх хүч тэнхээтэй баатартай таарвал нарийн ёс жудгийн дагуу халз тулаанд дуудаж хүч чадлаа сорьдог. Зооны хөх махыг зовоогоод зовлонтой хар хөлсийг гаргаад өгөх эрийг ёс дүрмийн дагуу “тэмцээнд” дуудахдаа:

Хүн хүлгийн яс хэмлэж

Араа нь мохоогүй

Хүн хүлгийн цус ууж,

Унд нь харьдаг түүхгүй

Төмөр хүрээ зүрхэн баатар байна уу, үгүй юу чи өргөн шар дөрөлжийн өр л дээр үзэлцье гэх зэрэг захын модыг булгартал, замба тивийг задартал хашхирна. Нөгөө баатар, хэрэв түүнийг үнэлбэл: ийм эрчимтэй эрийн дууг эрт л урьд цагаас хойш сонсоогүй билээ хэмээн тулалдахыг зөвшөөрдөг. Тэгээд тулалдах газраа сонгож, хэзээ тулалдахаа тохиролцоод:

Араг цагаан яс чинь цайх газар энэ

Аяга дүүрэн цус чинь асгарах газар энэ гэх мэтчилэн, өнөөгийн мэргэжлийн тулааны тамирчдын пресс конференс маягийн уулзалт хийж мэтгэлцэнэ. Эсхүл морин дээрээсээ нэг нэгээ сорьж ташуурдацгаана: Дал цээж дундуур нь даруй дөрөв гурав, дагнан цохиод өнгөрөв гэж дүрсэлсэн байдаг. Хэрэв “арай хийж” өнгөрвөл ялагдахын шинж, “гөлгөн чинээ эс бодвол” ялахын тэмдэг, харин хэн хэн нь эс тоовол хоёр хар уул мөргөлдөхийн дайтай хэцүү тулаан болохын шинж.

Баатарлаг туульсын баатрууд, өнөөгийн хэллэгээр бол хутга шөвгөөр нэг нэгнээ эрэмдэглэхийг урьдал болгодоггүй. Харин:

Хүчтэй сайн эрчүүд бид

Хүлэг сайн морьдынхоо

Ул туурайг барах хэрэггүй

Аав ээжийн хайрласан

Эгэм далаар үзэлцье!

Эр биеийн төрсөн

Хүч тамираар үзэлцье гэх мэтчилэн дүрэм журамтай, халз тулааны төрөл Монголд аль эрт үед байсныг батлах үгсийг хэлцгээдэг. Өвдөг тохой хүрвэл ялагддаг өнөөгийн бөхийн барилдааны дүрмээс өмнө “эгэм далаар үзэлцдэг” хэвтээ барилдааны хэлбэр байсныг энд бас гэрчилж байгаа юм. Үүний дараа баатрууд тусгай форм буюу зодог шуудгаа өмсдөг. Зодог шуудгаа өмссөний дараа дэвэлт дэлж, бие халаалт хийнэ. Халз тулааны талаарх нүүдэлчдийн мэдлэг хэр гүнзгийн байсан нь үүнээс бас харагдана. Дэвэлгэ дэлсний дараа халз тулаан эхэлнэ.

Мэдээж, шууд барилцаад авахгүй, зайнаас цохилцож өшиглөдөг. Ямар ч халз тулаан хоёр хөл дээрээ эхэлдэг шиг монгол баатруудын халз тулаан ч мөн, өнөөгийн холимог тулаантай адил зайнаас үзэлцдэг байжээ:

Хонин чинээ чулуугаар

Хоёр нүднийхээ хооронд

Алдалгүй цохилцов.

Үхрийн чинээ чулуугаар

Авдар зандан цээжиндээ

Алдалгүй цохилцов гэх мэт дүрслэлүүд бий. Махан биеэрээ үзэлцье гэчихээд чулуу барихгүй. Энэ бол бөх бат бие хаатай баатруудын цохилдооныг дүрсэлсэн уран сайхны дүрслэл юм.

Туульсын эртний хэлбэр болох баатарлаг туульсад цохилдоон, барилдаан хоёр холилдсон байдаг бол хожуу үеийн ангийн зөрчил тэмцлийг агуулсан туужлаг туульсад дан барилдааны хэлбэр зонхилж; бөх барилдах, сур харвах, морь уралдах гурав тус тус нэг спортын төрөл болон салсан байдаг:

Ач тач барилдаад

Ана мана цохилцоод

Ар өврөөсөө хазалцаад гэж халз тулааны бүх хэлбэрийг, тэр бүү хэл чоно нохой мэт араа шүдээрээ тэмцэлддэгийг уран сайхнаар үзүүлсэн нь, монголчуудын халз тулаан, хүн төрөлхтөн нүцгэн гараараа араатан амьтадтай тэмцэлддэг байсан үеэс л улбаатайг харуулж байна.

Ер нь, халз тулааны талаарх нүүдэлчдийн мэдлэг маш гүн гүнзгий байсныг баатарлаг туульсаас уншиж болно. Жишээлбэл: “хоёр сайн эр бух болон нүүрэлцээд” гэж өрөн зогсохыг хүртэл дүрсэлсэн байдаг. Сэтгэлзүйн бэлтгэл, ажиллах чадварыг: Салдаг нэг санаагүй, Саарах нэг байдалгүй гэж бас товч бөгөөд тодорхой дүрсэлжээ.

Хоёр өрсөлдөгч удаан өрсөлдөөд бие нь тавирч, цочоо нь арилж, бяр хүч нь амтагдахыг хүртэл орхилгүй тэмдэглэсэн нь нүүдэлчид зөвхөн “халз тулааны анатомийг” биш ер нь бие бялдарын бэлтгэлжилт, спортын талаар ямар сайн ойлголттой байсныг гэрчилдэг. Жишээлбэл, ингэж дүрсэлсэн байна:

Нийлэг цагаан яс нь

Дэвтээд ирэв гэнэ

Нягт хар мах нь

Зангираад ирэв гэнэ

Зооны хөх мах нь

Хөөгөөд ирэв гэнэ

Зовлонтой хар хөлс нь

Гараад ирэв гэнэ.

Зооны хөх мах хөөгөөд ирэхийг өнөөгийн бөхчүүд, бодибилдинг, хүчнийхэн шууд л ойлгох байх. Баатарлаг туульст бяртай чадалтай эрийн зооны булчинг их онцолдог нь, одоогийн спортынхны хэллэгээр бол “голын булчинг” хэлж байгаа байх. Бяртай чадалтай хүний нэг гол шинж. Саяхан UFC 229-д голын бяртай Хабиб, Конорыг нухсаар байгаад яллаа шүү дээ. Цус түргэн эргэлдэж булчин хөөдгийг:

Тэвэр хар гуя нь

Тэн болтол хөөгөөд

Хоёр хөх нь

Хоёр бор толгой болтол бүдүүрээд гэж бас дүрсэлсэн байдаг. Хоол хүнсний чанар чухал болохыг хүртэл, өөрөөр хэлбэл витаминлаг хоол тэжээлийн чухлыг баатарлаг туульсад онцлохоо мартаагүй: Гунан үхрийн махыг ганцаараа идээд цаддаггүй баатар ээжийнхээ хийсэн домботой хоолыг идээд цадах жишээтэй. Хоолны хэмжээ биш чанар ямар чухал болохыг, нүүдэлчид бие бялдарыг тэнхээжүүлэх идэш тэжээлийн тусгай жортой байсныг ч ганцхан энэ жишээнээс л ойлгож болно. Мөн бэртэл гэмтлийг хурдан эдгээдэг “үд хүрдэггүй үет цагаан эм, хоногт хүрдэггүй хонин цагаан эмтэй” байжээ.

Баатарлаг туульст, зөвхөн бяр чадалтай нь бус харин арга мэхтэй, зальтай нь ялдаг. Хэн нь сийрэг ухаантай, сайн үйлсийг хамгаалж байна, ярьдаг морьтойгоо “нэг команд” болж, түүнийхээ зөвлөгөөг авдаг зөөлөн чихтэй байна, тэр баатар ялдаг. Морь нь тандалт хийж, өрсөлдөгчийнх нь талаарх бүх мэдээллийг цуглуулчихсан байдаг. Одоогийнхоор бол багш дасгалжуулагч нарынхаа зөвлөгөөг сонсож, бодитоор хэрэгжүүлж чадсан нь ялдаг гэж бас болно. Ялагдахын даваан дээр амсхийж арга тактикаа морьтойгоо зөвлөлдөнө. Морь нь эхлээд хор шарыг нь малтана. Энэ нь хүний сэтгэлзүйн талаарх мэдлэгийг нь бас харуулж байна: Сайн эр гэж бодсон чинь, шалихгүй эр байх чинь хө, чи чинь гэх маягийн зэмлэл хэлээд эмзэг цэг дээр дарах “нууц техник” ярьдаг морь зааж өгдөг билээ. Тэгээд мориныхоо зааснаар:

Давхин одож бариад

Давхийн дайрч угзраад

Толгойгоор нь шүүрэн авч

Мэнгийг нь бяц хагалж

Өвдөг рүү нь өшиглөсөн чинь

Өмөг хүч нь барагдав гэнэ гэх мэтчилэн монголын баатарлаг туульсад дүрсэлсэн нь хэвшмэл. Эсхүл: Уран сайхан шилбэнд нь уурга болсон дэгээ дүрэв гэх мэт мэх хийснийг тодотгодог. Ерөөсөө л халз тулааны аливаа спорт бол мэхийн цуглуулга билээ. Мэхийг дээдэлж байна аа гэдэг бол халз тулааны төрөл монголчуудад аль эрт хөгжсөн байсныг бас баталж байгаа юм аа.

Баатар эрийн эзэмшвэл зохих нэг техник бол өшиглөлт билээ. Ихэвчлэн өвдгөнд өшиглөж өрсөлдөгчөө дарсан тухай туульсад гардаг:

Хажуу дээрээ гарган

Тэвэгчлэн өшиглөөд,

Орой дээрээ гаргаж

Тэвэгчлэн шидлээд гэх мэт бас дүрсэлсэн байдаг. Үүгээр, нүүдэлчид дөрвөн мөчөөр цохиж, өшиглөдөг бас барилддаг халз тулааныг боловсруулсан байсныг батална.

Хожим хөгжлийн явцад барилдаан, цохилдоон хоёр салж, тус тусдаа өрсөлддөг спортын төрлүүд болж хөгжсөн байна. Хөгжих гэж байсан байна гэвэл илүү оновчтой болж магадгүй. 1921 оны Ардын хувьсгалын дараа цохидог, өшиглөдөг нөхдүүдийг дэмжээгүй бололтой. Хүрээний том зодоончид цүдгэр гүзээ дунд орж цохиж өшиглөн, бас тэвэг тоглож бэлтгэл хийдэг байсан гэсэн мэдээ мэдээллүүд л бидэнд үлджээ. Тэр үеийн нударган зодоончид бас барилддаг бөх хүмүүс байсан бололтой.

Ер нь, дэлхий нийтээр, нэлээн хожуу цохилдоон, барилдаан хоёр салж хоёр ондоо халз тулааны төрөл болсон. Каратэгийн ката, ушугийн таод барилдааны мэхүүд их бий. Тайландын муа тай зодооны өнөөгийн хөгжилд английн бокс нөлөөлж, барилдах нь харьцангуй багасжээ. XX зууны сүүлээр хятадууд уламжлал дээрээ суурилан боловсруулсан ушу санда гэдэг контакт халз тулааны төрлийн дүрмийг манай үндэстний бөхийн төрлүүдэд бас суурилуулан боловсруулсан гэж мэр сэр сонсогддог нь огт үндэслэлгүй яриа биш байх аа.

Баатарлаг туульсийн халз тулааны дүрслэл буюу нүүдэлчдийн төсөөлөл эрчимтэй хөгжиж буй холимог тулааны спорттой төстэй байгаа нь цаана нэг юм хэлээд байна: Дорно дахины халз тулааны төрлүүд ч эргээд мартагдсан мэхээ сэргээж байна. Халз тулааныг цогцоор нь хөгжүүлбэл бодит үнэнд дөхөж очно гэх болж. Ийм ойлголт, төсөөлөл монголчуудын баатарлаг туульст байдаг нь нүүдэлчид үнэхээр өөрийн халз тулаантай байсныг нэгд батална, хоёрд тэд бодитой сэтгэдэг байсныг баталж байна… Эцсийн эцэст халз тулааны замнал бол бодит үнэний эрэл билээ.

Х.Эрдэмбилэг

www.mongolchuud.blogspot.com


URL:

Нэр: New Autopilot Money Machine Огноо: 4 February 2019

Wonderful story …

Here are a number of unrelated information, nevertheless seriously worth taking a your time to visit this website

Нэр: anchor Огноо: 7 February 2019

I just want to mention I am new to weblog and truly loved your website. More than likely I’m likely to bookmark your website . You surely come with beneficial article content. Thanks a lot for sharing with us your web page.

Нэр: John Deere Service Manuals Огноо: 20 February 2019

Youre so cool! I dont suppose Ive read anything like that before. So nice to seek out somebody by incorporating original applying for grants this subject. realy we appreciate you beginning this up. this site is something that is required over the internet, somebody after a little originality. useful project for bringing interesting things for the world wide web!

http://partscatalog.sellload.com

Нэр: Kevin Naidoo Огноо: 21 February 2019

my blog is a link on my web home page and I would like it to show the posts from the blog? Any ideas?

https://pacheco88newton.dlblog.org/2019/01/17/zestawy-led/

Нэр: health news Огноо: 26 February 2019

Hi my loved one! I wish to say that this post is awesome, nice written and include approximately all significant infos. I would like to look more posts like this .

Нэр: free online dating Огноо: 27 February 2019

Normally I don’t read article on blogs, but I would like to say that this write-up very compelled me to take a look at and do it! Your writing style has been amazed me. Thank you, quite great article.

Нэр: Real Estate Огноо: 28 February 2019

What i don’t realize is actually how you’re no longer really a lot more smartly-favored than you might be right now. You are very intelligent. You already know therefore considerably relating to this topic, produced me in my opinion believe it from numerous various angles. Its like women and men are not involved except it¡¦s something to accomplish with Lady gaga! Your individual stuffs nice. At all times take care of it up!

Нэр: dogs food Огноо: 3 March 2019

I like what you guys are up too. Such smart work and reporting! Carry on the excellent works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my website :)

Нэр: Finance Огноо: 5 March 2019

You are a very clever person!

Нэр: Business Огноо: 5 March 2019

I would like to thnkx for the efforts you have put in writing this blog. I am hoping the same high-grade site post from you in the upcoming as well. Actually your creative writing skills has encouraged me to get my own web site now. Really the blogging is spreading its wings rapidly. Your write up is a great example of it.

Нэр: football Огноо: 6 March 2019

I was recommended this website by my cousin. I am not sure whether this post is written by him as nobody else know such detailed about my trouble. You are wonderful! Thanks!

Нэр: Business Огноо: 6 March 2019

Keep working ,remarkable job!

Нэр: board games Огноо: 6 March 2019

Thank you a lot for sharing this with all people you actually realize what you are talking about! Bookmarked. Kindly also talk over with my web site =). We may have a link change arrangement between us!

Нэр: health care Огноо: 7 March 2019

Helpful info. Lucky me I discovered your web site unintentionally, and I am shocked why this coincidence didn’t took place earlier! I bookmarked it.

Нэр: Health Огноо: 7 March 2019

Hey, you used to write wonderful, but the last several posts have been kinda boring… I miss your great writings. Past few posts are just a bit out of track! come on!

Нэр: america trip Огноо: 7 March 2019

You actually make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something that I think I would never understand. It seems too complicated and extremely broad for me. I’m looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

Нэр: photography Огноо: 7 March 2019

Thanks for sharing superb informations. Your site is so cool. I am impressed by the details that you have on this website. It reveals how nicely you understand this subject. Bookmarked this web page, will come back for more articles. You, my pal, ROCK! I found simply the information I already searched all over the place and simply could not come across. What an ideal web-site.

Нэр: News Огноо: 8 March 2019

Very interesting info!Perfect just what I was searching for!

Нэр: artist Огноо: 8 March 2019

Thank you for the good writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to more added agreeable from you! However, how can we communicate?

Нэр: Automotive Огноо: 9 March 2019

I loved as much as you’ll receive carried out right here. The sketch is tasteful, your authored material stylish. nonetheless, you command get bought an shakiness over that you wish be delivering the following. unwell unquestionably come more formerly again as exactly the same nearly a lot often inside case you shield this increase.

Нэр: Real Estate Огноо: 9 March 2019

I am so happy to read this. This is the type of manual that needs to be given and not the random misinformation that is at the other blogs. Appreciate your sharing this best doc.

Нэр: kitchen remodel ideas Огноо: 10 March 2019

I’m still learning from you, as I’m making my way to the top as well. I definitely enjoy reading all that is written on your blog.Keep the stories coming. I liked it!

Нэр: Global News Огноо: 10 March 2019

I’ve been absent for some time, but now I remember why I used to love this site. Thank you, I¡¦ll try and check back more frequently. How frequently you update your site?

Нэр: education news Огноо: 11 March 2019

I like what you guys are up too. Such clever work and reporting! Carry on the superb works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my web site :)

Нэр: board games Огноо: 11 March 2019

Useful info. Fortunate me I found your site accidentally, and I am stunned why this coincidence didn’t came about earlier! I bookmarked it.

Нэр: Travel Огноо: 11 March 2019

I intended to draft you a little bit of word to finally say thanks once again with your awesome techniques you have featured above. It is unbelievably generous with you in giving freely what exactly a few individuals might have offered for sale as an e book in making some profit for their own end, notably now that you might well have tried it if you wanted. Those tactics also worked to become great way to realize that other individuals have the identical zeal similar to my own to know a good deal more when it comes to this problem. I am certain there are some more pleasurable occasions up front for folks who discover your blog post.

Нэр: News Огноо: 12 March 2019

Good – I should definitely pronounce, impressed with your site. I had no trouble navigating through all the tabs and related information ended up being truly easy to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, web site theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

Нэр: womens health Огноо: 13 March 2019

Whats Taking place i am new to this, I stumbled upon this I’ve found It positively useful and it has helped me out loads. I am hoping to contribute & assist different users like its helped me. Great job.

Нэр: Business Plan Огноо: 13 March 2019

You made a few fine points there. I did a search on the subject matter and found most people will consent with your blog.

Нэр: kitchen remodel ideas Огноо: 13 March 2019

you are really a good webmaster. The website loading velocity is incredible. It kind of feels that you’re doing any unique trick. In addition, The contents are masterwork. you have performed a magnificent activity on this topic!

Нэр: Business Огноо: 13 March 2019

Hello very cool blog!! Guy .. Excellent .. Superb .. I’ll bookmark your blog and take the feeds also¡KI am happy to search out a lot of useful information right here in the publish, we’d like work out more techniques on this regard, thank you for sharing. . . . . .

Нэр: Commputer & Technology Огноо: 13 March 2019

Hey There. I found your blog using msn. This is a very well written article. I will make sure to bookmark it and come back to read more of your useful information. Thanks for the post. I will certainly comeback.

Нэр: Commputer & Technology Огноо: 13 March 2019

It’s perfect time to make some plans for the future and it is time to be happy. I’ve read this post and if I could I desire to suggest you few interesting things or suggestions. Maybe you can write next articles referring to this article. I wish to read more things about it!

Нэр: Commputer & Technology Огноо: 13 March 2019

I relish, lead to I discovered just what I was taking a look for. You have ended my 4 day long hunt! God Bless you man. Have a nice day. Bye

Нэр: Computer & Technology Огноо: 14 March 2019

I am always browsing online for posts that can benefit me. Thanks!

Нэр: Computer & Technology Огноо: 14 March 2019

Great work! That is the kind of info that are supposed to be shared across the web. Shame on Google for now not positioning this put up higher! Come on over and consult with my web site . Thanks =)

Нэр: internet protocol Огноо: 15 March 2019

Needed to send you that very little observation so as to say thank you once again for your personal beautiful guidelines you’ve featured at this time. This is really tremendously open-handed of you to make openly just what a number of people could possibly have supplied for an ebook to get some cash for their own end, precisely since you might well have done it if you decided. Those concepts in addition acted like the fantastic way to fully grasp other individuals have the identical passion just like my own to know significantly more related to this problem. I know there are many more pleasant periods in the future for individuals that go through your site.

Нэр: Computer & Technology Огноо: 15 March 2019

Hiya, I’m really glad I’ve found this information. Today bloggers publish only about gossips and web and this is actually frustrating. A good site with exciting content, this is what I need. Thanks for keeping this website, I’ll be visiting it. Do you do newsletters? Can not find it.

Нэр: Google Огноо: 16 March 2019

The information and facts mentioned within the report are a number of the top available.

Нэр: pets vitamin Огноо: 16 March 2019

You really make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be actually something which I think I would never understand. It seems too complex and very broad for me. I’m looking forward for your next post, I’ll try to get the hang of it!

Нэр: Car & Automotive Огноо: 18 March 2019

Hello. excellent job. I did not expect this. This is a fantastic story. Thanks!

Нэр: FIFA 19 Coins Огноо: 18 March 2019

very couple of sites that come about to be comprehensive beneath, from our point of view are undoubtedly effectively worth checking out

Нэр: street fashion Огноо: 19 March 2019

Hi there, I discovered your blog by way of Google while searching for a similar subject, your site got here up, it seems to be good. I’ve bookmarked it in my google bookmarks.

Нэр: applied art Огноо: 19 March 2019

Great blog here! Also your web site loads up fast! What host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my web site loaded up as fast as yours lol

Нэр: Detroit SEO Огноо: 19 March 2019

one of our guests just lately encouraged the following website

Нэр: cake recipes Огноо: 19 March 2019

Wow! Thank you! I constantly wanted to write on my site something like that. Can I include a fragment of your post to my blog?

Нэр: marketing Огноо: 21 March 2019

I and also my buddies were found to be reviewing the nice strategies on the website and so quickly I got a horrible feeling I never expressed respect to the web blog owner for them. Those men are actually for this reason happy to learn them and now have unquestionably been loving these things. Appreciate your simply being so accommodating and for opting for variety of fine information most people are really desperate to discover. Our own sincere regret for not expressing gratitude to earlier.

Нэр: travel agency Огноо: 21 March 2019

I have been browsing online more than 3 hours as of late, but I by no means found any fascinating article like yours. It is lovely worth sufficient for me. Personally, if all webmasters and bloggers made just right content material as you probably did, the web will be much more useful than ever before.

Нэр: business service Огноо: 21 March 2019

Thanks for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do a little research on this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more from this post. I’m very glad to see such fantastic info being shared freely out there.

Нэр: book flight and hotel Огноо: 22 March 2019

hello!,I really like your writing so much! percentage we keep in touch more about your article on AOL? I require a specialist on this house to solve my problem. May be that’s you! Having a look ahead to look you.

Нэр: Pets Огноо: 22 March 2019

great points altogether, you simply won a brand new reader. What might you suggest in regards to your post that you just made some days in the past? Any positive?

Нэр: Cleaning Services Огноо: 23 March 2019

I do consider all of the concepts you’ve presented for your post. They’re very convincing and can definitely work. Still, the posts are too brief for beginners. May just you please extend them a little from subsequent time? Thanks for the post.

Нэр: Google Огноо: 23 March 2019

Sites of interest we’ve a link to.

Нэр: Home Improvement Огноо: 24 March 2019

You are my breathing in, I own few blogs and sometimes run out from to post .I believe this internet site has got some really excellent info for everyone. “The fewer the words, the better the prayer.” by Martin Luther.

Нэр: Home Improvement Огноо: 26 March 2019

I dugg some of you post as I cerebrated they were invaluable very useful

Нэр: best vibrating penis ring Огноо: 27 March 2019

Sites of interest we have a link to

Нэр: new business Огноо: 27 March 2019

Hello there, I discovered your blog by the use of Google whilst searching for a comparable matter, your web site got here up, it looks great. I’ve bookmarked it in my google bookmarks.

Нэр: chwilówki Огноо: 29 March 2019

one of our guests a short while ago suggested the following website

Нэр: Travel Огноо: 29 March 2019

You are my inhalation , I have few blogs and often run out from to post .

Нэр: Small Business Customer Financing Огноо: 31 March 2019

Useful information. Lucky me I discovered your site by accident, and I’m surprised why this accident did not took place in advance! I bookmarked it.

Нэр: Yeezy 350 Огноо: 2 April 2019

cvxoqlkay,A very good informative article. I’ve bookmarked your website and will be checking back in future!
Yeezy 350 http://www.yeezy350.org.uk/

Нэр: giant dildo Огноо: 2 April 2019

we prefer to honor several other net web pages around the net, even when they aren

Нэр: bathroom remodel Огноо: 2 April 2019

As a Newbie, I am continuously exploring online for articles that can be of assistance to me. Thank you

Нэр: family law Огноо: 2 April 2019

Magnificent goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you are just too fantastic. I really like what you’ve acquired here, really like what you’re saying and the way in which you say it. You make it entertaining and you still care for to keep it wise. I can’t wait to read far more from you. This is actually a great website.

Нэр: legal new Огноо: 2 April 2019

Definitely, what a great blog and illuminating posts, I definitely will bookmark your website.All the Best!

Нэр: Mortgage Refinance Огноо: 4 April 2019

I loved as much as you’ll receive carried out right here. The sketch is tasteful, your authored subject matter stylish. nonetheless, you command get got an shakiness over that you wish be delivering the following. unwell unquestionably come further formerly again as exactly the same nearly a lot often inside case you shield this increase.

Нэр: Travel Adventure Огноо: 5 April 2019

Good write-up, I am regular visitor of one¡¦s website, maintain up the nice operate, and It’s going to be a regular visitor for a long time.

Нэр: g spot tip vibrator Огноо: 5 April 2019

Sites of interest we’ve a link to

Нэр: nfl jerseys Огноо: 6 April 2019

yccuqxvti,We have a team of experts who could get you the correct settings for Bellsouth net email login through which, you can easily configure your email account with MS Outlook.
nfl jerseys http://www.customnfljerseys.us/

Нэр: continuing education Огноо: 6 April 2019

Hi there, just became aware of your blog through Google, and found that it is truly informative. I’m going to watch out for brussels. I will appreciate if you continue this in future. A lot of people will be benefited from your writing. Cheers!

Нэр: Music Огноо: 7 April 2019

I like the helpful info you provide in your articles. I’ll bookmark your weblog and check again here frequently. I’m quite certain I’ll learn many new stuff right here! Good luck for the next!

Нэр: Yeezy Огноо: 7 April 2019

pgbeyobigkh Yeezy 2019,Very informative useful, infect very precise and to the point. I’m a student a Business Education and surfing things on Google and found your website and found it very informative.
Yeezy http://www.yeezy350.us.com/

Нэр: Fashion Огноо: 8 April 2019

You completed various fine points there. I did a search on the subject and found mainly persons will consent with your blog.

Нэр: gay anal toys Огноо: 8 April 2019

the time to study or pay a visit to the material or web-sites we have linked to below the

Нэр: Porn City XXX Огноо: 8 April 2019

always a huge fan of linking to bloggers that I love but really don’t get a lot of link love from

Нэр: daily finance Огноо: 9 April 2019

I like the helpful info you provide in your articles. I’ll bookmark your blog and check again here frequently. I am quite sure I will learn many new stuff right here! Best of luck for the next!

Нэр: https://find-a-bride.org/ Огноо: 10 April 2019

Here is a good Blog You might Come across Intriguing that we Encourage You

Нэр: marketing your home Огноо: 11 April 2019

I like the valuable info you provide in your articles. I’ll bookmark your blog and check again here frequently. I’m quite certain I will learn a lot of new stuff right here! Best of luck for the next!

Нэр: Pandora Official Site Огноо: 13 April 2019

mmxzbb,Some really nice stuff on this website, I enjoy it.
Pandora Official Site http://www.pandora-officialsite.us/

Нэр: business management Огноо: 18 April 2019

Thank you for sharing superb informations. Your website is very cool. I’m impressed by the details that you have on this web site. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this website page, will come back for extra articles. You, my friend, ROCK! I found simply the information I already searched all over the place and simply could not come across. What a great site.

Нэр: penis pump review Огноо: 19 April 2019

we came across a cool web page that you simply could delight in. Take a look for those who want

Сэтгэгдэл бичих

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд FACT.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдлыг 9318-5050 утсаар хүлээн авна.