Монгол Улсын нийт өр, тулгарч болох эрсдэл

 179895-25022016-1456369630-126470073-ur

Монгол Улсын Сангийн сайд  олон нийтийн сүлжээгээр улсын өр хэрхэн дарж буй талаар бичиж улс төр хийхийг эс тооцвол Монгол улсын гадаад болон дотоод өр, нийт өрийн талаар тоймтой мэдээлэл гарах нь тун цөөхөн аж. Харин 2016 оны УИХ сонгуулийн үеэр МАН намаас дэвшсэн болгон энэ талаар ярьж явсан санагдана. Тэр ч бүү хэл тэдний мөрийн хөтөлбөртөө: Эдийн засгаа хямралаас гаргаж, Эх орноо өрнөөс салгаж чадна, гэсэн сайхан амлалт бий.

МОНГОЛ УЛСЫН ӨРИЙН БОДИТ ХЭМЖЭЭ

Хуулийн дагуу дагаж мөрддөг өрийн статистик дүнг хоёр янзаар гаргадаг. Үүнд: Засгийн газрын нийт өрийг монгол төгрөгөөр, харин Монгол улсын нийт өрийг ам.доллараар илэрхийлдэг.

 Өрийн удирдлагын тухай хуульд хуульд заасны дагуу Санхүү, төсвийн асуудал эрхэлсэн төрийн Захиргааны төв байгууллага нь Засгийн газрын өрийн үлдэгдлийг улирал бүр тооцож олон нийтэд мэдээлдэг. Засгийн газрын өр 2016 оны 6 сард 16.6 их наяд төгрөг байсан бол 2018 оны 6 сарын 30 байдлаар 21.1 их наяд төгрөгт хүрч 4,5 их наяд төгрөгөөр нэмэгджээ

Сангийн сайд Засгийн газрын зөвхөн дотоод өрийн бууралт хийгээд нийт гадаад өрийн ДНБ харьцуулсан хувь хэмжээг нийтэд дэлгэх дуртай. Аргагүй юм. Нийт өрөөс зөвхөн хасагдаж буй хэсгийг таслан авч танилцуулж байгаа хэрэг. Нөгөө талаар, дэлхийн зах зээл дээх эрдэс бүтээгдхүүний үнэ ханш, ялангуяа нүүрс, зэсийн ханш сүүлийн хоёр жил 2-4 дахин өссөн нь манай ДНБ хэмжээг тэр хэмжээгээр нэмэгдүүлсэн. Хэдийгээр нийт өрийн хэмжээ өсөж байгаа боловч түүнийг нэмэгдэж буй ДНБ-тэй харьцуулахад ялгаа бага харагдаж буйг доорх хүснэгтээс тодорхой харагдана/хүснэгт1/. Хэд хоногийн өмнө БНХАУ-ын Хөгжил шинэчлэлийн хорооны шийдвэрээр энэ оныг дуустал нүүрс импортлохгүй гэсэн шийдвэр гарлаа. Энэ нь 2018 онд манай ДНБ хэмжээг тодорхой хэмжээнд багасгах бөгөөд энэ хэмжээгээр нийт өрийн ДНБ харьцах хэмжээ зээл аваагүй байхад  нэмэгдэж харагдах нь.

УИХ-аас 2015 онд баталсан Өрийн удирдлагын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.4 дэх хэсэгт “улсын нийт гадаад өр”-ийн тодорхойлолтын хүрээнд Монголбанк нь дэлхийн улс орнуудын төвбанкны жишгээр Монгол Улсын нийт гадаад өрийн статистикийг ОУВС-гаас эмхэтгэн гаргасан Гадаад секторын статистикийг боловсруулах аргачлал, Мэдээлэл тархаах ерөнхий системийн шаардлагын дагуу 2010 оноос эхлэн боловсруулж, олон нийтэд мэдээлж байна. Энэ дүнгээс харвал, Монгол улсын нийт гадаад өр 2 жилийн хугацаанд 3 тэрбум 485 сая ам.доллараар /хүснэгт 2/ нэмэгджээ. Энд саяхан Хөгжлийн банкны 500 сая ам.доллар хараахан ороогүй байгаа.

ГАДААД ӨРИЙН ЗОХИСТ ХЭМЖЭЭ

Гадаад өрийн зохист хэмжээ улс орнуудын хувьд харилцан адилгүй байдаг хэдий ч дийлэнх нь өрийн хэмжээгээ ДНБ-хээ 50 хувиас хэтрүүлэхгүй байхыг эрмэлзэж, хуульчилсан байдаг. Тухайлбал, Белорусс улсын хувьд гадаад өрийн хэмжээ ДНБ-ий 25 хувь, дотоод өр нь 20 хувиас хэтрэхгүй байдаг. Харин манай улс 2010 онд “Төсвийн тогтвортой байдлын тухай” хуулийг баталж, улсын өрийн өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлсэн үлдэгдэл нь тухайн жилийн оны үнээр тооцсон дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 40 хувиас хэтрэхгүй байхаар заасан билээ. Энэ нь дэлхийн жишигт нийцэхүйц зохист хэмжээ бөгөөд манайхан “өрийн тааз” гэж нэрлэжээ. Гэвч сүүлийн жилүүдэд Монгол улс төсвийн тогтвортой байдлын хуулийн үзэл санааг эвдэж дээрх заалтуудын хэм хэмжээг хэд хэдэн удаа өөрчилсөн байдаг. Тиймээс хуулийн үндсэн утгыг гээгдүүлж, “өртэйгээр хөгжих”, төсвийн мөчлөг дагасан тэлсэн бодлого хэрэгжүүлэх, төсвийн алдагдал ба өрийн хэмжээ хоорондын уялдааг хангалгүй хэрэгжүүлэх үндсийг тавьсан байдаг.Ийнхүү Монгол улсын нийт гадаад өр өсч, ДНБ-ий 220 гаруй хувьд хүрээд байгаа билээ.

ГАДААД ӨР НЭМЭГДСЭНЭЭС ҮҮСЭХ НӨЛӨӨ

Аливаа улсын гадаад өрийн хэмжээ тухайн улсын эдийн засагт шууд болон шууд бусаар нөлөөлж байдаг. Тухайлбал, өрийн хэмжээ нэмэгдэхэд инфляци, ажилгүйдлийн түвшин өсөх, хадгаламж буурч, төсөв, мөнгөний бодлогод сөргөөр нөлөөлөх төдийгүй улс орны эдийн засаг болон тусгаар тогтнолд аюул учрах эрсдэл агуулдаг билээ. Гэтэл өнөөдөр валютын ханш огцом нэмэгдэж байгаад нийт өрийн үзүүлэх нөлөөллийн судалгааг Засгийн газар битгий хэл Монгол банк нь мэдэхгүй будилж сууна.

2013 онд Тажикстан улсын гадаад өрийн хэмжээ ДНБ-хээ 50 хувиас давж, зээлээ төлөхөд хүндрэл үүссэн учраас гадаад өрийн зарим хэсгийг цуцлахын тулд Уулын-Бадахшаны тодорхой газар нутгийг БНХАУ-д шилжүүлснээр 2013 оны 5 сарын 6 өдөр өмнөд хөршийн цэргүүд тухайн нутаг дэвсгэрт нэвтэрч орсон талаар мэдээлж байв. Мөн 2017 оны 12 сарын 9 өдөр Шри-Ланк улс Хамбантотын боомтоо гадаад өрийнхөө зарим хэсгийг чөлөөлөх зорилгоор 99 жилийн хугацаатай Хятадад хүлээлгэн өгсөн байна. Америкийн “www.visitsrilanka.com” сайтад өнгөрсөн 2 сард “Хятадын өрийн занганд орж буй найман улс” гэх нийтлэл гарсан бөгөөд дурьдагдсан найман улсын тоонд Монгол Улс багтжээ. Уг нийтлэлд, “Өнгөрсөн хугацаанд Хятад улс гол зээлдэгчээрээ ядуу буурай орнуудыг сонгож, тэднийг өмнө нь бэлдсэн “урхи”-ндаа оруулж байна. Тэд зээлдэгчдэд санаанд оромгүй санал тавьж, хэрвээ өрөө хугацаандаа төлж чадахааргүй болбол газар нутгийнхаа өчүүхэн хэсгийг өөрт нь өгөхийг тулган шаарддаг” хэмээн анхааруулсан байна. Ийнхүү аливаа улс орон гадаад өрийн урхинд орвоос эдийн засгийн хувьд төдийгүй улс орны тусгаар тогтнолд аюул учирч болох юм. Засгийн газар шаардлагатай өр, зээлээ төлөхийн тулд дахиж шинээр зээл авч санхүүжүүлэхээс өөр гарц, сонголтгүй болсон тэр мөчөөс “өрийн урхи”-нд ордог.

Ийнхүү гадаад өрийн хэмжээ зохих түвшингээс давсан тохиолдолд улс орны эдийн засгийн макро үзүүлэлтүүд огцом буурч, нийгмийн амьдрал тогтворгүй болж, улс төрийн нөхцөл байдал хурцдах нөхцөл үүсдэг. Аливаа улс өр зээлийн дарамтад орсон тохиолдолд тулгарах эрсдлийг эдийн засгийн тоон үзүүлэлтийг нуршилгүй авч үзвэл:

1.​ Санхүүгийн эх үүсвэрээ бие даан зарцуулах эрхгүй болно,

Аливаа тусгаар улс иргэдийнхээ амьжиргааны түвшинг дээшлүүлэх, улс орны хөгжил дэвшилд хүргэх боломжит хувилбарыг сонгож санхүүгийн нөөц, эх үүсвэрээ чөлөөтэй зарцуулах боломжтой байх нь чухал. Гэтэл “өрийн урхи”-нд орсон засгийн газар санхүүгийн бүхий л нөөц боломжоо зөвхөн өр зээлийн асуудлаа эцэслэн дайчлан шийдвэрлэхээс өөр гарцгүй болно.Өрөө төлөөгүй нөхцөлд зээлийн алдагдал нэмэгдэж, санхүүгийн эх үүсвэр улам бүр үнэтэй болдог.

2.​ Бүрэн эрхт байдлаа алдах эрсдэл тулгарна,

Улс орны санхүүгийн асуудал нь бусдаас хараат болсон тохиолдолд улс орны тусгаар тогтнол өндөр эрсдэлтэй байна гэсэн үг. Хэдийгээр өнөө үед өрөөс шалтгаалаад тусгаар тогтнолоо алдах асуудал төсөөлөх аргагүй мэт санагдаж болох юм. Гэвч түүх сөхөж, үзье. 1862 оны 5 сарын 5 өдөр Мексикийн 4000 орчим цэрэг Францын армийг бут цохижээ. Энэ өдрийг Cinco de Mayo буюу Мексикийн тусгаар тогтнолын баяр хэмээн өргөнөөр тэмдэглэж байна. Мексик Францад төлөх өр төлбөрөө хойшлуулмагц 2 орны хооронд дайн эхэлсэн юм. Хэдийгээр өнөөдөр ийм түүх давтагдах боломжгүй хэдий ч гадаад өрийн хараат байдал аливаа улсын төрийн эрх мэдэлд нөлөөлөх хүртэл хэмжээнд хадгалагдаж байна. Энд Грек улсын жишээг дурдаж болох юм. 2009 онд Грекийн гадаад өрийн хэмжээ ДНБ-ий 113 хувьтай тэнцсэнээр “Өрийн хямрал” эхэлсэн түүхтэй. 2015 онд ОУВСангийн 1,54 тэрбум еврогийн зээлээ төлөх боломжгүй болсноо зарлах үед ажилгүйдлийн түвшин туйлдаа хүрч, нийгмийн амьдралд үймээн самуун даамжирч, улс орныг удирдах эрх мэдлийн тодорхой хэсгийг гадаадын зээлдүүлэгчдийн эрх мэдэлд шилжүүлэхээс өөр аргагүй байдалд хүрчээ. Олон улсын зээлжих зэрэглэлийг тогтоодог байгууллагууд (S&P, Fitch и Мoody’s) Грек улсын бондын зэрэглэлийг хөрөнгө оруулагчдын хувьд асар өндөр эрсдэлтэй ССС болгож бууруулав. Ийм бондыг “хог” гэж нэрлэх бөгөөд огт борлогддоггүй. Ер нь хөрөнгө оруулагчдын хувьд анхаардаг сөрөг хүчин зүйлийн тоонд эдийн засгийн хүндрэлээс шалтгаалсан нийгмийн хурцадмал байдал ордог аж.

3.​ Ирээдүйгүй улсын жагсаалтад багтана,

Гадаад өрийн хэмжээ улс орны ирээдүйн хөгжил хоёр хоорондоо салшгүй холбоотой. Зээлийн төлбөрийг дахин зээл авч санхүүжүүлэх нь ирээдүйн орлогоосоо хумсалж байгаа нэг хэлбэр. Өөрөөр хэлбэл, ирээдүй хойч үеэ эдийн засгийн өсөлтөөс хүртэх боломжийг хязгаарлаж байгаа явдал юм.

Раднасэдийн Даваадорж /эдийн засгийн ухааны боловсролын доктор/

Dardas.mn


URL:

Нэр: see pron Огноо: 21 December 2018

V5Nv8t uvb treatment I want to write and I wonder how to start a blog for people on this yahoo community..

Нэр: Google Огноо: 27 January 2019

Here is an excellent Blog You may Obtain Exciting that we encourage you to visit.

Нэр: 토토사이트 Огноо: 29 January 2019

usually posts some really fascinating stuff like this. If you

Нэр: 온라인블랙잭 Огноо: 30 January 2019

very few internet websites that transpire to be detailed beneath, from our point of view are undoubtedly effectively really worth checking out

Нэр: steel drum band Огноо: 30 January 2019

Sites of interest we have a link to

Нэр: 먹튀검증 Огноо: 1 February 2019

we like to honor lots of other world-wide-web web pages around the net, even though they aren

Нэр: 토토사이트 Огноо: 1 February 2019

just beneath, are several absolutely not related websites to ours, even so, they may be surely worth going over

Нэр: 안전공원 Огноо: 1 February 2019

that could be the finish of this article. Right here you

Нэр: #TheConsultants Огноо: 2 February 2019

Sites of interest we have a link to

Нэр: 먹튀검증 Огноо: 4 February 2019

here are some links to web sites that we link to due to the fact we feel they’re really worth visiting

Нэр: https://trendstwitter.com/brazil Огноо: 5 February 2019

Here is a superb Weblog You might Find Exciting that we Encourage You

Нэр: Google Огноо: 5 February 2019

That would be the finish of this write-up. Right here you will locate some sites that we assume you

Нэр: 사설토토 Огноо: 6 February 2019

always a big fan of linking to bloggers that I appreciate but do not get a whole lot of link like from

Нэр: 네임드사다리 Огноо: 9 February 2019

The facts talked about within the post are several of the best accessible

Нэр: rehab care Огноо: 9 February 2019

please stop by the internet sites we comply with, which includes this one, because it represents our picks through the web

Нэр: penis sleeve extender review Огноо: 10 February 2019

Sites of interest we have a link to

Нэр: click here Огноо: 13 February 2019

Im thankful for the blog post. Great.

https://goo.gl/maps/Q2FnNQHhEcy

Нэр: dildo vibrator Огноо: 13 February 2019

below you

Нэр: anal sex toys Огноо: 13 February 2019

please check out the websites we adhere to, which includes this a single, as it represents our picks in the web

Нэр: jelly dong Огноо: 13 February 2019

very couple of sites that happen to become detailed beneath, from our point of view are undoubtedly very well worth checking out

Нэр: harry-potter-music-box Огноо: 13 February 2019

I really enjoy the article post. Cool.

http://www.lumodecor.com/

Нэр: luftbilder stuttgart Огноо: 14 February 2019

usually posts some extremely fascinating stuff like this. If you

Нэр: 토토사이트 Огноо: 15 February 2019

The facts talked about inside the post are a number of the top readily available

Нэр: 먹튀검증 Огноо: 15 February 2019

we like to honor several other world wide web web sites on the internet, even when they aren

Нэр: 안전공원 Огноо: 15 February 2019

we came across a cool website which you may appreciate. Take a search for those who want

Нэр: 네임드사다리 Огноо: 15 February 2019

we like to honor many other net websites on the internet, even when they aren

Нэр: افلام سكس اجنبي مترجمة Огноо: 16 February 2019

one of our visitors not long ago recommended the following website

Нэр: 사설토토 Огноо: 17 February 2019

we like to honor quite a few other net web pages on the internet, even if they aren

Нэр: 사다리사이트 Огноо: 17 February 2019

Every as soon as in a whilst we select blogs that we read. Listed below would be the most up-to-date websites that we pick

Нэр: 안전공원 Огноо: 17 February 2019

Wonderful story, reckoned we could combine several unrelated information, nonetheless truly really worth taking a search, whoa did 1 learn about Mid East has got much more problerms also

Нэр: 안전공원 Огноо: 17 February 2019

Here are some of the web sites we recommend for our visitors

Нэр: 토토사이트 Огноо: 17 February 2019

check beneath, are some totally unrelated sites to ours, however, they are most trustworthy sources that we use

Нэр: سكسي ايراني Огноо: 18 February 2019

here are some hyperlinks to web pages that we link to since we assume they’re really worth visiting

Нэр: le vergini delle rocce Огноо: 20 February 2019

the time to study or stop by the content material or internet sites we’ve linked to beneath the

Нэр: belgio mappa concettuale Огноо: 20 February 2019

Every the moment in a though we pick blogs that we study. Listed beneath would be the most current sites that we opt for

Нэр: 토토사이트 Огноо: 20 February 2019

that would be the end of this report. Right here you

Нэр: 토토사이트 검증 Огноо: 21 February 2019

Wonderful story, reckoned we could combine a handful of unrelated data, nonetheless really really worth taking a search, whoa did 1 study about Mid East has got more problerms as well

Нэр: bondage toys for couples Огноо: 22 February 2019

always a big fan of linking to bloggers that I appreciate but don

Сэтгэгдэл бичих

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд FACT.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдлыг 9318-5050 утсаар хүлээн авна.