Элийрэх ба илэрхийлэх эрх чөлөө

6111

Элийрэл нь төгс гэгээрэл гэж хэлэх нь ч хаашаа юм. Гэгээрэл мөн үү биш үү гэдгийг сэтгэц эсхүл шашин талаас нь онож хэлэх юм даанч надад алга. Харин хууль зүйн хувьд элийрэх нь эрх чөлөө бөгөөд үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөний ойлголт билээ. Эл эрх чөлөөг иргэн бүр эдлэх боломжтой боловч хэмжээ хязгаарын хүрээнд хэрэглэхгүй бол “гай түйтгэр” тарьж мэдэх зүйл.

Иймээс ч иргэд үзэл бодлоо янз бүрийн аргаар илэрхийлэх боломжтой агаад илэрхийлэх арга хэлбэрт хэмжээ, хязгаар үгүй ч зөвхөн хуулийн хүрээнд уг эрх чөлөөг эдлэх ёстой. Хуулиар үндэсний аюулгүй байдал, олон нийтийн эрх ашиг, эрүүл мэнд, ёс суртахуун зэрэг бусад зайлшгүй шалтгаанаар уг эрхийг эдлэхэд тодорхой хязгаарлалт тогтоож болох боловч эл эрхийн мөн чанар, бүрэн цогц, нэгдмэл байдлыг хязгаарлан хөндөх ёсгүй гэсэн шалгуур тавигддаг.

Илэрхийлэх арга, хэлбэр олон янз аа. Илэрхийлэл илрэн гарахдаа үг хэлэх, сонин, сэтгүүл гаргах, нийтлэл, нэвтрүүлэг бэлтгэх, цахим орчноор дамжуулан өөрийн байр суурийг илэрхийлэх, нийтийг хамарсан жагсаал, цуглаан зохион байгуулах, нам, олон нийтийн байгууллага үүсгэн байгуулах замаар эвлэлдэн нэгдэх, ажил хаялт зохион байгуулах, өлсгөлөн зарлах зэрэг шинжтэй байж болдог.

Ангилал зүйн үүднээс авч үзэхэд, илэрхийллийн арга гэдэгт амаар, бичгээр, хэвлэлийн болон уран сайхны аргууд багтах бол илэрхийлэх эрхийн хэлбэр гэдэгт улс төрийн мэтгэлцээн, хүний эрхийн хэлэлцүүлэг, сэтгүүл зүй, соёл, уран сайхны илэрхийллүүд хамаардаг байна. Танд дээрх илэрхийллийн арга, хэлбэрүүдээ түгээн дэлгэрүүлэх хэрэгцээ шаардлага гарч болох юм. Тэгвэл түгээн дэлгэрүүлэх арга, хэрэгсэлд яриа, бичиг, дохионы хэл, дүрс, урлагийн бүтээл гэх мэт аман бус хэлбэр, ном, сонин, товхимол, зурагт хуудас, баннер, хувцас, тэр ч бүү хэл хуулийн дагуу гомдол гаргах зэрэг нь багтана.

Эл эрх чөлөөгөө эдлэгч хүн харин эрүүл саруул, эрх зүйн чадвар, чадамжтай этгээд байх ёстой. Элий балай, мунаг тэнэг нэгэн бол угаас таныг хэн ч, хууль ч тоож авч хэлэлцэхгүй юм. Элийрэх гэдгийг монгол хэлний тайлбар тольд “ухаан хагас дутуу болж балайрах” гэж томьёолжээ. Тэгэхээр таныг “элийрэгч” үү, элийрэх эрх чөлөөгөө эдлэгч үү гэдгийг тодорхойлохын тулд хууль гэхээсээ урьтал болгож сэтгэцийн хувьд асуудалгүй болохыг нь олж тогтоох хэрэгтэй билээ. Тэр болтол мань хүн өөрийгөө би “элийрэгч” ээ, нийгмээс энэ хүн яавч эрүүл биш гээд мянга зүхээд нэмэргүй, эрүүлд тооцогдоно.

Монголд элийрэх эрх чөлөөг төрийн эрх хэмжээний хүрээнд эдлүүлэх гэсэн оролдлого гарах боллоо. Угтаа хүний төрөхөөс олгогдсон үндсэн эрх боловч төрөөс оролцон бантагнуулах гэсэн үйлдэл гаргаж байгаа нь даанч хөөрхийлөлтэй.

Саяхны нэгэн жишээ гэвэл элийрэх эрх чөлөөгөө эдлэгчдийн төлөөлөл эрхэм “Элийрэгч”-ийг торгосон үйлдэл харуулна. Цахим орчинд үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх нь хүн бүрт нээлттэй тул хүлээн зөвшөөрөх ёстой.

Европын парламент 2012 оны цахим эрх чөлөөний стратегиа баталж, “Цахим эрх чөлөө бол хүний салшгүй эрх бөгөөд үзэл бодлоо илэрхийлэх, эвлэлдэн нэгдэх зэрэг уламжлалт эрхээ эдлэхэд чухал, хүний суурь эрх” болохыг нь хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.

Хэлж байгаа чинь таалагдахгүй байна гэхдээ хэлэх эрхийн чинь төлөө амиа өгөхөд ч бэлэн байна гэсэн Волтерийн мэргэн үгний утга санаа Монгол Улсын шинэ Үндсэн хуульд бүрэн шингэж 16 дугаар зүйлийн 16-д “үг хэлэх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх” эрх чөлөөтэй хэмээн баталгаажуулсан.

Элийрэх эрх чөлөөнд гомдогч маань “хүн” биш байх бөгөөтөл манай эрхэм Ёорк, Еөк, Жонхуугийн хуулиар хамгаалагдсан нэр төр, алдар хүндэд халдсан гэж “уйлан донгодсон” байх юм. Шар хүний өмнөөс хар хүн гэдэг байсан бол болиод хөндлөнгийн хэн ч биш гуай албан тоотоор гомдлоо мэдүүлдэг болсон цаг үе ирж.

Сонирхуулахад хуучин, манай төрийн байгууллагын нэр төрд халдлаа хэмээн гомдол ирж тэр дагуу нь хэрэг үүсгэсэн хачин гэмээр онигоотой явдал олон биш ч хааяа, хааяа тохиолдож байв. Энэ нэр төр, алдар хүнд гэдэг чинь хувь хүнд байгалиас, олон түмнээс, өөрөө өөртөө өгсөн ойлголт болохоос “байгууллага”-т хамааралгүй асуудал байна хэмээн олон улсын хэм хэмжээнд заасныг баримталсан юмуу бас чиг овоо гайгүй болсон. Одоо шүүх, цагдаад гомдол, нэхэмжлэл гаргаж байгаа зарим нэг тохиолдлыг хараад байх нь манай байгууллагад ажиллагсдын хийсэн бүтээснийг үгүйсгэж нэр төрд халдлаа хэмээн дотор муухайрам “попрох” гэдгийг үзүүлдэг болсон байна лээ.

Элийрэх эрх чөлөөг эрхэмлэж, эдлүүлэх боломжоор нь эрх тэгш хангахын тулд дээрх тохиолдолд дараах хүчин зүйлсийг харгалзах хэрэгтэй.

Ёорк, Еөк, Жонхуу гэсний төлөө нэр төр, алдар хүнд хохирсон эсэх, хохирлоо гэхэд хэдий хэмжээний хохирол учирсан эсэх, ер нь энэ үг өөрөө доромж утгатай эсэх гээд олон эргэлзээг араасаа дагуулж байна. Зарим эргэлзээгээ гаргая гэвэл хэл шинжлэлийн эрдэмтдээс асуу л даа. Хэрхэн үүссэн, хэдий үеэс гаралтай гэдгийг хэлдэггүй юмаа гэхэд доромж утгатай юу, үгүй юу гэдгийг шийдчих байх.

Харин харилцаа холбооны зохицуулах хороонд цахим хаягийг нь хаах саналаа уламжилж байгаа нь төрөөс цензур бий болгож буй хэрэг. Гэм буруутай эсэх нь тогтоогдоогүй байхад үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөгөө эдэлсний төлөө хааж байгаа бол цахим эрх чөлөөнд ч халдсан үйлдэл болно.

Ерөнхийлөгчийн нэр төр халдашгүй биш халдаштай байх тухайд. МУҮХ болон Ерөнхийлөгчийн тухай хуулиараа нэр төр, ордон, өргөө, унаа халдашгүй дархан байна гэсэн заалттай. Энэ заалтыг хэлэлцэж байх үед Ерөнхийлөгчийн авгай яах вэ гэсэн яриа хүртэл гарахад унаа гэдэгт нь хамаарч байгаа юм гэсэн хошин яриа байдаг. Хууль зүйн талаасаа бол Ерөнхийлөгч нь албан үүргээ гүйцэтгэж байх хугацаандаа хамгаалуулах зайлшгүй шаардлагатай байх нь мэдээж билээ. Манай үе үеийн ерөнхийлөгчид ч ингэж хамгаалуулж ирсэн.

Харин албаа өгөөд оймсоо гозолзуулсан нь бүрэн эрхийн хугацаа дууссанаас хойш тул хуульд бүрэн нийцэхээс гадна олон улсын жишгийг дагасан сайн туршлага билээ. Тэр ч бүү хэл Улсын Их Хурлын гишүүд, бүх шатны шүүгчид ч халдашгүй дархан байх заалттай. Ажил, албыг нь хийлгэхгүй хорьж цагдах, нэгжлэг үзлэг хийх, унаа тэргийг нь зогсоох зэргээр төрөөс халдаад байвал энэхүү албыг цаашид гүйцэхэд бэрх ээ. Ийм ч учраас хууль зүйн шинжлэх ухаанд томьёолон оруулахдаа цаад утга нь төрийн зүгээс аливаа дураар аашлах явдлыг хориглосон заалт болохоос иргэн үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх, орон байрны хулгайч Ерөнхийлөгчийн өргөө гэрт нь халдах явдал бол цэвэр иргэн хоорондын шинжтэй иргэний харилцаа юм л даа.

Магадгүй ерөнхийлөгчийн орос эхнэр хардахдаа маажаад авах нь ерөнхийлөгчийн биед халдаж МУҮХ, МУЕтХ зөрчсөн үйлдэл биш бөгөөд хартай авгайн үйлдэл ахуйн шинжтэй, эхнэр нөхөр хоёрын харилцаа болно гэдгийг ялгаж салгаж ойлгох ухаан Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газрынханд алга, зайлуул.

Процессын нуль алдаатай зүйлсийг засаж, залруулахгүй бол хэрэг алга. Үндсэн хуульд маань нэг ийм зарчим байдаг юм л даа “хүн бүр хууль шүүхийн өмнө эрх тэгш эрхтэй” гэж, мөн шүүхээр гэм буруутайд тооцогдох хүртэл хэн ч гэм буруутайд тооцогдохгүй байх. Ядаж шалгагдаж байгаа хэргээ мэдэх, мэдэх эрхийг нь олго л доо. Дараа нь тайлбар мэдүүлэг өгөх эрхийг нь хангах хэрэгтэй.

Харин элийрэгч эрхмийн ээжид нь шийтгэвэрийн хуудсыг гардуулсан эсэхийг нь мэтгэлцэгч талуудын саналыг үндэслэн шүүх тогтоог гээд нээлттэй үлдээе.

Ерөнхийлөгчийн албыг яах гэж хашиж байгаа вэ? Хаант засаглал, дарангуйллын нийгэмд угаас уул эрх маань хэрэгжих ямар ч боломжгүй байсны түүх гэрчилдэг тул хааны өөдөөс үг сэрвэл хар толгойгүй гэдэг нь болох биз. Үзэл бодлоо илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх эрхийн хөгжил XVII зууны хагасаас үүсэлтэй ба анх америкийн үндсэн хуулийн нэгдүгээр нэмэлт өөрчлөлтөд үг хэлэх эрхтэй гэсэн заалт орсноороо албан ёсоор баталгаажсан байдаг.

Харин ардчилсан нийгэмд бол бүрэн утгаараа хэрэгжиж, олон нийтийн үнэнийг мэдэх эрх хангагдах ёстой. Аливаа улс төрч нь өөрөө олон нийтийн шүүмжлэлд хүлээцтэй хандах ёстой бөгөөд үүнийг зөвшөөрсний үндсэн дээр уг албыг хашиж, улс төрч, Ерөнхийлөгч гэдэг нэрийг Ёорк, Еөк, Жонхуутай нь цуг зүүж байгаа билээ. Энэ ойлголт улс төрийн өндөр албан тушаалтнаас ч гадна урлаг соёл, спортын одууд, түүнчлэн тохиолдлоор алдар нэртэй болсон “хэнбугай”-д ч хамаатай ойлголт юм.

Гүтгэсэн, доромжилсон зүйл ангиар гомдол гаргагчдын 1/3 нь улс төрчид байна гэхээр манайд энэ ойлголт хэрэгжих хүртлээ мөн ч хол зай байна даа, хөөрхий!

Элийрэх хэмээх үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөгөө иргэн бүр эдлэгтүн! төр засаг эрхэмлэгтүн!

Б.ПҮРЭВСҮРЭН Хуульч, Сэтгүүлч 


URL:

Нэр: kobe 11 Огноо: 7 November 2019

I together with my pals were found to be digesting the nice solutions from the blog and so all of the sudden got a terrible suspicion I had not thanked the website owner for those tips. All the boys came as a result excited to read all of them and already have clearly been taking advantage of them. Appreciation for indeed being so helpful and also for getting some ideal things most people are really desperate to be aware of. Our honest regret for not expressing gratitude to you sooner.
kobe 11 http://www.kobebasketballshoes.net

Нэр: vans shoes Огноо: 8 November 2019

I have to voice my admiration for your kindness in support of those who require guidance on this important topic. Your real commitment to passing the solution all-around came to be definitely significant and have truly made associates much like me to get to their aims. This warm and friendly hints and tips implies much to me and a whole lot more to my mates. Thanks a ton; from everyone of us.
vans shoes http://www.vans-outlet.us.com

Нэр: cheap jordans Огноо: 8 November 2019

Thanks a lot for providing individuals with an extremely brilliant chance to read critical reviews from here. It is always very enjoyable plus stuffed with a good time for me and my office mates to search your blog minimum 3 times in 7 days to see the newest items you have got. And of course, I’m just usually impressed with all the attractive suggestions served by you. Certain 3 facts in this article are indeed the most beneficial I have had.
cheap jordans http://www.cheap-airjordans.us.com

Нэр: vapormax Огноо: 8 November 2019

I as well as my buddies appeared to be looking through the good helpful hints from your web site and then before long I got a terrible suspicion I never expressed respect to the site owner for those techniques. All of the men appeared to be for that reason stimulated to study them and have in effect pretty much been loving these things. Appreciation for being so accommodating and then for utilizing this kind of outstanding topics most people are really eager to be aware of. Our honest apologies for not saying thanks to you sooner.
vapormax http://www.air-vapormax.com

Нэр: birkin bag Огноо: 14 November 2019

Needed to post you this little observation to thank you once again on the precious guidelines you’ve contributed on this page. This is quite particularly generous of you in giving publicly exactly what many individuals could have made available for an e book to end up making some profit for their own end, most importantly considering that you could possibly have tried it if you decided. The advice as well worked like a great way to be certain that many people have similar interest like my very own to see very much more when considering this issue. I am sure there are numerous more pleasant periods up front for individuals that examine your blog.
birkin bag http://www.hermesbirkins.com

Нэр: nfl store Огноо: 15 November 2019

Youre so cool! I dont suppose Ive learn anything like this before. So good to find someone with some original thoughts on this subject. realy thanks for starting this up. this web site is one thing that is needed on the web, somebody with a little bit originality. helpful job for bringing one thing new to the internet!
nfl store http://www.nfljerseys.us.org

Нэр: nike air max Огноо: 25 November 2019

I抎 have to verify with you here. Which isn’t something I usually do! I get pleasure from studying a publish that may make individuals think. Additionally, thanks for permitting me to comment!
nike air max http://www.nikemaxs.com

Нэр: nike vapormax Огноо: 29 November 2019

This web site is known as a walk-via for all of the info you wished about this and didn抰 know who to ask. Glimpse right here, and you抣l positively discover it.
nike vapormax http://www.vapormax.org.uk

Нэр: nike air max Огноо: 2 December 2019

Aw, this was a very nice post. In idea I wish to put in writing like this moreover ?taking time and precise effort to make an excellent article?however what can I say?I procrastinate alot and certainly not seem to get something done.
nike air max http://www.air-max.us.com

Нэр: bape hoodie Огноо: 4 December 2019

An interesting discussion is worth comment. I believe that it is best to write more on this topic, it may not be a taboo topic but generally people are not sufficient to speak on such topics. To the next. Cheers
bape hoodie http://www.bapehoodie.us

Нэр: goyard handbags Огноо: 27 December 2019

Thank you a lot for giving everyone an exceptionally pleasant chance to discover important secrets from this blog. It is always so brilliant and packed with amusement for me personally and my office fellow workers to search the blog on the least 3 times weekly to find out the fresh stuff you have got. Of course, I’m so usually impressed with your exceptional strategies served by you. Certain 2 ideas on this page are really the very best I have ever had.
goyard handbags http://www.goyardhandbags.us.org

Нэр: balenciaga triple s Огноо: 31 December 2019

I am also commenting to let you know of the perfect discovery my wife’s child gained checking yuor web blog. She mastered such a lot of things, which included what it is like to possess an incredible coaching heart to make men and women without hassle know precisely certain very confusing topics. You really surpassed our own expected results. Thank you for providing these beneficial, trusted, revealing and also cool tips about your topic to Gloria.
balenciaga triple s http://www.balenciaga.us.com

Нэр: lebron shoes Огноо: 3 January 2020

I would like to show appreciation to this writer for bailing me out of this type of circumstance. Because of surfing throughout the online world and getting opinions which were not pleasant, I assumed my entire life was gone. Being alive without the presence of approaches to the difficulties you have fixed by means of your main short article is a serious case, as well as the ones that could have in a wrong way affected my entire career if I hadn’t come across your blog post. The ability and kindness in handling everything was priceless. I’m not sure what I would’ve done if I hadn’t come across such a stuff like this. I’m able to at this time look forward to my future. Thanks a lot very much for your skilled and result oriented help. I will not be reluctant to recommend your web blog to anybody who desires guidance about this problem.
lebron shoes http://www.lebronjames-shoes.us.com

Нэр: jordan 12 Огноо: 7 January 2020

I precisely had to appreciate you yet again. I am not sure the things I could possibly have taken care of without the actual hints contributed by you relating to that problem. It truly was a real difficult concern for me personally, however , viewing a expert technique you dealt with that made me to leap with contentment. Extremely grateful for your support as well as believe you find out what a great job you have been providing educating the rest with the aid of your website. Most likely you’ve never encountered all of us.
jordan 12 http://www.jordan12.us.com

Нэр: coach outlet Огноо: 10 January 2020

I have to express my thanks to you just for rescuing me from this crisis. Right after browsing throughout the the web and meeting methods that were not helpful, I was thinking my life was well over. Existing minus the answers to the difficulties you have fixed as a result of your report is a crucial case, as well as those which could have badly affected my career if I hadn’t noticed your blog. Your own mastery and kindness in playing with a lot of things was useful. I’m not sure what I would’ve done if I had not come across such a stuff like this. I can at this moment look forward to my future. Thanks very much for the professional and amazing guide. I will not think twice to endorse the website to anyone who would need guidelines about this subject matter.
coach outlet http://www.coachoutletscoach.us.com

Нэр: golden goose Огноо: 4 February 2020

Thank you so much for providing individuals with an extraordinarily remarkable possiblity to discover important secrets from here. It’s usually so amazing and stuffed with a good time for me and my office peers to search your site really thrice per week to read through the fresh secrets you will have. Not to mention, I am just certainly motivated with your terrific methods you serve. Certain 1 facts on this page are truly the most efficient we have all had.
golden goose http://www.goldengoose-sneakers.us

Нэр: jordan shoes Огноо: 17 February 2020

My wife and i ended up being satisfied when Edward could complete his inquiry by way of the precious recommendations he acquired from your own web pages. It is now and again perplexing just to choose to be offering procedures which some other people could have been trying to sell. We really grasp we have the website owner to appreciate for that. The illustrations you’ve made, the simple site navigation, the relationships your site make it easier to create – it is most terrific, and it is assisting our son and the family reckon that the theme is awesome, which is certainly pretty important. Thanks for all!
jordan shoes http://www.jordanshoes.org.uk

Сэтгэгдэл бичих

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд FACT.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Сэтгэгдэлтэй холбоотой санал гомдлыг 9318-5050 утсаар хүлээн авна.