АЛТНААС ҮНЭТЭЙ ШОРОО

Арав гаруй жилийн өмнө “халзан” Д.Ганболд гадаадынхантай нийлж газрын ховор “юм” хайж байна гэх мэдээлэл анх сонсож билээ. Маш их үнэтэй, ховор юм билээгээс цааш мэддэггүй дээ. Асар олон лиценз тарааж, ашигт малтмал хайх бужигнааны үеэр энэхүү “газрын ховор металл” нэр байн байн гарах болов. Улмаар манай “аваргуудтай” олон шижмээр холбогдож, дэлхийн том том сайтууд дээр гараад байхаар нь судлаачийн зөн билгээрээ хэдэн жилийн өмнөөс материал цуглуулж эхэлсэн юм. Гэтэл энэ нь дэлхийн хандлагыг тодорхойлсон асар том асуудал боллоо. Манай зарим нийтлэлч үүнийг хөндөн бичиж буй авч манайхан алт, зэс, нүүрснээс “өөр юм мэдэхээ” больж, “шороо” тоодог хүн гэж ер алга. Иймээс энэ тухай буюу ГАЗРЫН ХОВОР МЕТАЛЛ-ын дэлхийн товч тоймыг Монголтой холбон уншигчиддаа хүргэж байна. Монголчууд бид дэлхийн хэмжээнд сэтгэж үйлдэх ёстой, үүрэгтэй. Газрын ховор элемент, металл хоёр ижил агуулгатай учраас би ГХМ гэдгээр нь авав.

Шидэт шороо

Анх 1794 онд финийн химич Юхан Гадолин олсон бодисоо хотынхоо нэрээр иттерий гэж нэрлэсэн байна. Ийм төрлийн бодисууд муу хайлдаг, усанд бараг уусдаггүй байжээ. Ийм оксидыг XIX зууны үед “шороо” гэж нэрлэдэг байснаас газрын ховор металл гэсэн нэр XYIII-XIX зууны заагт бий болжээ. Химичид 1907 он гэхэд 14 ГХМ нээжээ. Эдүгээ 17 ГХМ нээгээд байгаа юм байна.
Церийн бүлгийн “хөнгөн” La, Се, Рг, Nd, Sm, Eu, иттрийн бүлгийн “хүнд” Y, Gd, Tb, Dy, Ho, Er, Tm, Yb, Lu элементүүдийг ингэж нэрлэдэг. Үнэндээ бол бол ГХМ ховор биш, нөөцөөрөө хар тугалганаас 10 дахин, молибденээс 50 дахин, вольфрамаас 165 дахин их байдаг авч хэт сарнимал тархсан аж.
Уг нь дорх газраа ухахад л “гараад ирэх” боловч харамсалтай нь маш өчүүхэн хэмжээтэй байдаг аж. Өөр өөр 17 элемент дэлхийд жигд тархаагүй нь мэдээжийн хэрэг. Иймээс 3-8 элемент нэлээд их хуримтлагдсан бол орд гэж нэрлэн олборлодог байна. Энэ нь бидний ойлгодог ашигт малтмалын ордоос ихээхэн ялгаатай. Учир нь олборлон авсан хүдрээс элемент тус бүрээр нь ялган хуваарилах үйлдвэр барьж байж маш өчүүхэн хэмжээгээр гарган авдаг юм байна.
Эдүгээ ГХМ нь эдүгээ дэлхийн аль ч томоохон эдийн засгийн стратегийн түүхий эд болж байна. Жишээлбэл, уранаас плутони ялган авахад лантан гэдэг ГХМ заавал ордог байна. Энэ нь атомын цахилгаан станцаас авахуулаад атомын бөмбөг хүртэлх бүх үйлдвэрлэлд хэрэгтэй гэсэн хэрэг.
Лазерын хатуу талст үйлдвэрлэхэд неодим, иттри, цери, гадолини, эрби зэрэг бараг бүх ГХМ ашигладаг байна. Одоо лазергүй юм гэж бараг байхгүй болсон үе. Мөн гадолини, эрби, диспрози, европи зэрэг ГХМ нь нейтрон шингээх ер бусын чанартай байдаг учраас цөмийн реакторын түлш, мөн урвал тохируулах саваанд нэмж хийдэг байна. Жишээлбэл, эрбийг өчүүхэн нэмэхэд АЦС-ын түлшний ашиглалт 3-аас 5 жил хүртэл уртасдаг байна. ГХМ-аар цөмийн цацрагаас хамгаалах тусгай давхраа хийхээс гадна тархины ракыг нейтроноор хаах эмчилгээнд хэрэглэдэг гэнэ.
Металлургийн үйлдвэрлэлд ГХМ хамгийн чухал байдаг аж. ГХМ-ын янз бүрийн холимогийг ганд нэмэх замаар хүчилтөрөгч, хүхэр, фосфор зэрэг ганг “паразитлах” элементүүдийг шингээж авдаг байна. Үүний үр дүнд ган хүйтэн, халуунд тэсвэртэй, уян хатан болдог бөгөөд зэврэлт болон зууралтат чанарт тэсвэртэй болдог байна. Энэ нь гал зуухны халбага, хутганаас эхлээд машин, танк, сансрын пуужин хүртэл төмөр орсон бүх бүтээгдэхүүн гэсэн хэрэг болно.

Түүнчлэн ГХМ-аар титан, хөнгөн цагаан болон өнгөт металлуудын чанарыг сайжруулдаг байна. Жишээлбэл, зэвэрдэггүй ган дээр иттрийн үйрмэгийг нано түвшинд нэмж оруулахад 1,2 мянган градусын ер бусын халуун тэсвэрлэх чадвартай реакторын бүрхүүл тогтож, хүчтэй цацраг ялгаруулдаг. Энэ чанарыг 2010 онд нээжээ.
Өнөөдөр ГХМ-ын хольцоор уламжлалт ферритээс үлэмж хүчтэй байнгын соронзон бэлтгэж байна. Иймээс эдүгээ ГХМ-гүйгээр ямар ч электрон төхөөрөмж хийх бололцоогүй юм. Полирит буюу церийн оксидоор ердийн толь өнгөлөхөөс эхлээд шингэн кристалл дисплей, гар утас, гэрэл мэдрэмтгий шил, оптик линз, үнэт чулууны үйлдвэрлэлд ашигладаг байна.
ГХМ-ыг нэмэхэд оптик линзийн хугалах чадвар нэмэгдэж, гэрэл нэвтрүүлэх өвөрмөц чанартай болдог байна. Нефтээс тунгалаг бүтээгдэхүүн гаргахад заавал ГХМ-аар катализатор хийдэг байна. Мөн өдрийн гэрэл, аудио системийн бүрдлүүд, анагаах ухааны будаг, дуран, телескоп, цахиуран хагас дамжуулагч зэрэгт ГХМ-ууд ордог байна. Стандарт нэг гибрид машинд мотор, аккумулятораас эхлээд 10 кг орчим ГХМ ордог байна.

Инноваци ихсэх тутам ГХМ-ыг ашиглах хэмжээ даган нэмэгдэх зүй тогтолтой аж. ГХМ байхгүй бол өнөөгийн эдийн засгийн бүх салбар зогсох юм байна. Ингээд ГХМ дэлхийн стратегийн түүхий эд болж, түүний төлөө эдийн засгийн дайн эхлээд байна.
1980 онд 25 мянган тн ГХМ олборлож байсан бол 2010 онд энэ хэмжээ 5 дахин өсч 125 мянган тн болжээ. Өнөөдөр ГХМ-ын зах зээл хэдэн зуун миллиард доллараар үнэлэгдэж байгаа бөгөөд энэ нь 2015 он гэхэд 2 дахин өсөх аж. Технологийн хөгжлийн өнөөгийн түвшнээр тооцвол 5 жилийн дараа 200-225 мянган тн ГХМ шаардлагатай юм байна.

Сүүлийн 15-20 жил даяар зах зээлийн ГХМ-ын 95-97 хувийг Хятад нийлүүлж байжээ. 2006 оноос Бээжин экспортын татвараа нэмжээ. 2010 оны сүүлээс экспортын квотоо 72 хувиар багасгасан байна. 2011 онд дахин 30 хувь багасгана гэж мэдээлэв. 2012-2014 онуудад нөөц багассан, экологийн тэнцвэр алдагдсан, дотоод хэрэгцээ өссөн шалтгаанаар ГХМ нийлүүлэхээ зогсоох юм байна. Хятадын энэ шийдвэр дэлхий нийтийг бужигнуулж байна.

Хятад арга

Гучин жилийн өмнө 1981 онд Өвөр Монголын Баян-Овоод ГХМ-ын оксидын 36 сая тн нөөцтэй орд олсноор Хятадын ГХМ-ын аварга түрэлт эхэлжээ. Бүр тэр үед Дэн Сяо Пин: “Бидэнд нефть байхгүй ч ховор шороо” байгаа” гэж байжээ.
Ингээд “шороо” ашиглах бүх ард түмний хөдөлгөөн өрнүүлжээ. Хятадын ГХМ шаварлаг хөрсөнд маш бага хэмжээтэй байдаг, асар том нутагт сарнимал байдгаас шалтгаалж үйлдвэрлэлийн боловсруулалт үр ашиг муутай байжээ.

Ингээд тэд жинхэнэ хятад арга хэрэглэжээ. Хятадын тариачдыг ГХМ-ын агуулгатай шавар, түүнийг ялгах бодисоор хангасан байна. Тариачид үнэт шавраа устай торхонд хийж мод буюу мотороор хутгаад дээр нь ялгах бодисуудыг хольдог байжээ. Энэ үлдэгдлийг хаман авахад ойролцоогоор 75 хувийн найрлагатай ГХМ-ын баяжмал гарган авч болдог байна.
Үүнийгээ үйлдвэрүүдэд зарах бөгөөд тэнд ГХМ-ыг хольцноос нь цэвэрлэж оксид хэлбэрт орсон ГХМ-ын баяжмал гаргадаг системийг хятадууд бүтээжээ. Баяжмалыг элементүүдэд задлан хуваарилах ажил улсын бүрэн мэдэлд байдаг. Сүүлдээ үйлдвэрүүд хувьд шилжсэн боловч улсын хатуу чанд хяналт, хуваарилалт хэвээр үлджээ.

Хятад аль болохуйц үнэтэй, элемент бүрээр задалсан, аль болох хямд баяжмал зарахын тулд задлан хуваарилах хүчин чадлаа байнга өсгөж иржээ. Өнөөдөр бүрэн задлаагүй баяжмал нэг кг нь 40 орчим $, харин задалсан бол элементүүдээсээ хамаараад ихээхэн үнэтэй, тэр нь бас ихээхэн хэлбэлзэлтэй байдаг аж. Ухаандаа самари 1 кг нь 30$ бол лютеци 10.000 $ байх жишээтэй.
Хятадууд ингэж хүний олноор зодож байж ГХМ-аар дэлхийд ноёрхогч болж чаджээ. Одоо ч гэсэн дэлхийн ямар ч хүчирхэг гүрэн энэхүү хятад аргыг хэрэглэх боломжгүй аж.

1980-аад оны эцэс хүртэл Хятад хамгийн хөнгөлөлттэй нөхцлөөр ГХМ-аа дэлхийд нийлүүлж байв. Хөрснөөс ГХМ-ыг ялгах нь үнэтэй, экологийн их хөнөөлтэй байдаг аж. Эхэндээ хятадууд экологийн асуудлыг нэг их тоодоггүй байжээ. Сүүлийн үед үүнийг анзаарч өндөр өртөгтэй олборлох ордуудаа 400-аас 116 болтол нь цөөлжээ.
Хятад ГХМ олборлох, анхан шатны боловруулалт хийх, баяжуулах, тусгай элементүүдээр задлах, эцсийн нэгдлүүд гаргаж авах бүхий л шатны цорын ганц монополист болж үлдсэн байна. Сүүлийн жилүүдэд тэд өндөр технологи бүхий үйлдвэрүүдэд ГХМ ашиглахаа мэдэгдэм өсгөсөн байна.

Сандарсан дэлхий

Дэлхий нийт Хятадаас бэлнээр нь авах болсон тул үр ашиг муутай уурхайнуудаа хааж эхэлжээ. Жишээлбэл, АНУ-ын Калифорнид олон сая тн нөөцтэй, 1960-1980-аад оны дунд хүртэл дэлхийн ГХМ-ын үндсэн эх булаг болж байсан «Маунтин Пасс» ордыг хаасан байна. 1986 он хүртэл жилд 8 мянган тн ГХМ олборлож байсан өөр нэг ордоо бас л хаажээ. Түүнчлэн АНУ, Франц задлан ялгах заводаа зогсоожээ. Энэ үзэгдэл бүх орнуудыг хамарснаар ГХМ-ын салбар тэдний анхаарлын гадна олон жил байжээ.
Сүүлийн жилүүдэд Хятад хавчин хаах болсон, ГХМ стратегийн түүхий эд болсон учраас дэлхий дахинд түүнийг олох, олборлох, үйлдвэрлэх ганцхан гарц үлдсэн байна. Үүнд 10-аас дээш жил зарцуулж, хэдэн арван миллиардын хөрөнгө оруулалт шаардлагатай ч олонхи улс шуурхай ажиллаж эхэллээ.
АНУ-д ГХМ-ын үйлдвэрлэлийг яаралтай сэргээх консорциум байгуулж Конгресс, Засгийн газарт лобби хийж эхлэв. АНУ дотоод төдийгүй, гадаадын ордуудыг сэргээн босгож эхлэв. АНУ-ын Less Common Metals компани тори олборлолтоор манлайлж байсан, 1963 онд царцаасан ӨАБНУ-ын Стинкапмскрал ордыг сэргээж байна.

Япон ГХМ-ын орд ашиглах, бүтээгдэхүүн нийлүүлэх талаар Вьетнамтай гэрээ байгуулжээ. Lynas компанийн бүлэг Австралиас 11 мянган тн ГХМ энэ жил нийлүүлэхээр төлөвлөж байна. Канадын Stans Energy Corporation Киргизийн ГХМ-ыг олборлолтыг сэргээж эхлэв. Улмаар ГХМ-ын Томторскийн орд дахь «Кутессай 2» завод болон төмөр замын терминалыг авах гэж байна. «Кутессай 2» ЗХУ-ын ГХМ-ын 80 хувийг хангаж байжээ.
Өнөөдөр хөгжингүй орнууд ГХМ-ын үйлдвэрлэлээ төрөөс шууд санжүүжүүлэх болжээ. Германы аж үйлдвэрийн Холбооны ерөнхийлөгч Ханс Петер Хейтел: “Хэрэв бид улс төрийн шалтгаанаар өдөөсөн чухал түүхий эдийн хомсдлын эсрэг юу ч хийхгүй бол нэмэгдсэн өртөг бүтээх манай гинжин хэлжээ нуран унана. Энэ бол манай үйлдвэржсэн оронд аюултай” гэжээ.
Хэрэв 2008 онд дэлхий дахинаа түүхий эд экспортлох 450 төрлийн хязгаарлалт байсан бол 2011 онд энэ нь 1000 хол давжээ. Хятадын хязгаарлалтын улмаас ГХМ-ын үнэ 7-9 дахин өссөнөөр дэлхийн олон компани ГХМ-ын дутагдалд орж, зарим нь зогсоход хүрээд байна. Германы BDI-ийн тэргүүн “ашигт малтмал геополитикийн асуудал болоод байна” гэж дүгнээд Европын Холбооноос улс төрийн дэмжлэг хүсчээ.

Ингээд дэлхийн эдийн засгийг ашигт малтмалаар тогтвортой хангах асуудлыг энэ жил “Их найм” болон “Их хорь”-ийн уулзалтаар хэлэлцүүлэх шаардлага тавьжээ. Германы эдийн засгийн яамны сайд Рэйнер Бриудэрле: “хятадын жишээгээр дэлхий даяар ашигт малтмалын хайгуул, олборлолтын ордуудыг худалдаж авах, улмаар олборлох компаниудад хөрөнгө оруулах”-ыг уриалжээ.
Хаягдал түүхий эд хайлуулж, дахин ашиглахыг рециклинг гэдэг байна. АНУ, Европын Холбоо рециклингийг “түүхий эдийн асар том орд” гэж үзээд хаягдал металл гадагш гаргахыг хатуу хяналттай болгожээ.

Оросын боломж

20 жилийн өмнө ЗХУ ГХМ-ын үйлдвэрлэлээр дэлхийд 3-т, нөөцөөрөө 2-т орж байжээ. ЗХУ задармагц ГХМ-ын голлох том ордууд хилийн гадна үлдсэн байна. Одоо Орос хэрэгцээгээ импортоор хангадаг болжээ. Гэхдээ эрдэм шинжилгээний хүрээлэн, нарийн технологи, боловсон хүчин нь хэвээр байгаа. Сүүлийн үед технологийн талаар дэлхийд манлайлахаар тэднийгээ ажиллуулж эхэлжээ. Үүнийг мөнөөх хэт аварга “Росатом” хариуцаж байна.
Одоо Колийн хагас арал дээрх “Ловозеро”-ын орд гол түүхий эд болж байна. Энд лопаритын эрдэс гаргаад Соликамскад дахин боловсруулж тантал, титан, ниоби ялган авдаг. Үлдсэн хэсгийг Эстонид нийлүүлж ГХМ тус бүрээр нь ялгадаг байна. Ингээд Глазов хотод Чепецкийн заводад тун бага хэсгийг нь буцаан авдаг их түвэгтэй байдалд оржээ.

Одоо Орос ГХМ-ын нөөцийн 30 хувийг бүрдүүлдэг бөгөөд олсон нөөцөөрөө дэлхийд 2-т, боломжит нөөцөөрөө 1-т ордог 14 томоохон орд байна. Гэхдээ түүний 60,2 хувь нь Колийн хагас арлын ордод буй. Мөн нөөцийн 14,3 хувь нь Ловозёрскод, 22,8 хувь нь Якутын Селигдарид байдаг бөгөөд Улуг-Танзек, Ярегийн ордод ГХМ дагавар байдлаар их хэмжээгээр байдаг аж. Мурманск, Якут, Коми, Красноярскийн хязгаар, Тува, Байгалийн чанад, Читад ГХМ-ын ихээхэн нөөц байдаг авч нэгэнт төрийн нууцад оруулжээ.
Якутын ордын ГХМ-ын агууламж маш өндөр 12 хувь, ниоби 5 хувь хүрэхээс гадна хайж олсон нөөц нь 150 сая тн болж байна. Харин боломжит нөөц нь одоо дэлхий дээр хайж олсноос илүү шахам болж байна.
1990-ээд онд эрдэмтэд Өмнөд Курилийн Итуруп арал дээрх Кудрявый галт уулнаас 80 хувийн ренийн агууламжтай хүдэр олжээ. Эндээс рени ялгах технологийн патентийг оросууд 2000 онд авчээ. Ингээд Курилын арлын төлөөх орос, японы хэрүүл дээр ГХМ нэмэгджээ. Сүүлийн үед орос, японы харьцаа муудаад байгаа нь үүнтэй холбоотой аж.

“Роснано”, “Росатом” ГХМ-ын зорилтот хөтөлбөр саяхан баталсан бөгөөд Төрийн Думын орлогч дарга Валерий Язев: “ГХМ боловсруулах үйлдвэр байхгүй нь Оросын үндэсний аюулгүй байдалд занал учруулж байна” гэж дүгнэжээ. Ялган боловсруулах хэдхэн үйлдвэр барихад л Орос санаа зовох юмгүй болох аж…

Бидний мэдэхгүй дайн

Олонхи улс ГХМ-ын нөөцөө төрийн нууцад оруулдаг байна. Нэг грамм рени 900 ам.доллар хүрэхээр “дайн” хийхээс өөр аргагүй юм байна.
Япон дэлхийн өндөр технологитой бүтээгдэхүүний 50 илүү хувийг үйлдвэрлэдэг учраас ГХМ бол тэдний хувьд амин чухал болоод байна. Солонгос ч бас их хэцүүдэж байна.
Япон дундад ази, тухайлбал казакстан, узбекстан, киргиз, афганистанд руу хүчтэй түрэлт хийх болов. Хятад, Герман хоёр ч гэсэн энд бүсэд ихээхэн идэвхижиж байна. «Казатомпром» «Toshiba Сorp.» хоёр гэрээ байгуулжээ. Бүр ЗХУ–ын үеэс Казакстаны Жезказган, Узбек, Армений зэс-молибдений ордуудаас ГХМ гарган авч байжээ.
Хятадын ГХМ-ын үйлдвэрлэлийн талаас илүү хувь нь манай урдхан байх Бугат хотод 50 км квадрат талбайг эзлэн орших бөгөөд түүнийг “ГХМ-ын хөндий” (Chinas Rare earth Valley) нэрлэдэг аж. Ойрын жилүүдэд энэ бүсийг “ГХМ-ын өндөр технологийн хөгжлийн бүс” болгох юм байна. Асар их хөрөнгө оруулалт хийснээр энд ГХМ-ын нунтаг, шинэ төрлийн соронзон, ус төрөгч хуримтлуулах ГХМ-ын нунтаг хайлш үйлдвэрлэдэг болох гэнэ. Хятадын стратегийн энэ нөөцөд 39,8 мянган тн-оос илүү ГХМ хадгалах боломжтой гэж барууны экспертүүд дүгнэжээ.
Европын Холбооны үнэлгээгээр ГХМ-ын дэлхийн нөөцийн 37 хувь Хятадад байгаа бөгөөд дэлхийн хэрэглээний 97 хувийг хангаж байна. Arafura Resources Ltd-ын үнэлгээгээр 2011 эхнээс ГХМ-ын үнэ 7 хувь өссөн гэж Bloomberg мэдээлэв. Австралид олборлох төсөл хэрэгжүүлж байгаа боловч тэр нь 2013 оноос нааш ашиглалтад орохгүй юм байна.
Хятад 2010 онд 43.913 мянган тн (зарим мэдээгээр 22.282 мян.тн) ГХМ экспортлох зөвшөөрөл өгч байсан бол энэ онд квотоо багасгажээ. Мөн экспортын татвараа 25 хувь нэмэх юм байна. Ингээд ГХМ-ын үнэ 2 дахин өсчээ. Roskill Information Services Ltd-ын үнэлгээгээр ганцхан тн ГХМ олборлох, боловсруулахад ойролцоогоор 40.000 долларын хөрөнгө оруулалт шаардлагатай аж.
АНУ-ын Геологийн тагнуулын Газар 2009 оны сүүлээс Хятадын ГХМ-ын нөөц 36 хувь багаслаа гэж мэдээлсэн. Харин Хятадын Газар, байгалийн баялгийн яам Ганжоу хотын орчимд 710 сая тн нөөцтэй шинэ орд олсон бөгөөд ГХМ-ын нийт хэмжээгээ 80 хувь нэмж чадна гэдгээ саяхан мэдэгдэв. Энэ хооронд Япон Вьетнамтай гэрээ хийж ихээхэн зээл тусламж өгч, оронд нь ГХМ авахаар болжээ.
Хэсэг бус эдгээр тоо баримтууд ГХМ-ын төлөө стратегийн дайн болж байгааг хөдөлбөргүй нотолж байна.

Манайд бол шороо…

ГХМ нь зэс, молебден, уран, жонш, нүүрс, цайр зэрэг ашигт малтмалуудтай холилдон байх нь түгээмэл. Иймээс улс ухаантай юм бол юун түрүүнд гадагш гаргаж буй ашигт малтмалынхаа дагалдах элементүүдийг шинжилж, үнэлэх зайлшгүй шаардлагатай. Дэлхийн стратегийн амин чухал ГХМ-ыг бусад ашигт малтмалаас илүүтэй ярих ёстой. Гэтэл манайх таг дуугай байгаа нь ихээхэн сэжиг бүхий, санаатай хийж буй хорлон сүйтгэх үйлдэл мөн…

Гадаадын компаниуд хайгуул хийх нэрийдлээр ГХМ олборлох маш өндөр магадлалтай. Олборлосноо дээж гэж хэлээд онгоц, суудлын вагоноор тээш болгон зөөх бүрэн бололцоотой. Ингэсэн тохиолдолд манайхан мэднэ, шалгана гэдэг ёстой өнгөрсөн хорвоо болох бөгөөд “Нэг муу шороо шинжлүүлэхэд юун сүртэй юм” гэхээсээ сийхгүй хүмүүс. Бидний энэ хэнэггүй тэнэг занг гадаад дотоодын олигархиуд овжин ашигладаг юм.
Хятадын нөөц манай өмнөхөн талд Баян-Овоо, Бугатад, Оросын гол нөөц манай хойхно Байгалийн чанад, Читад байгааг харгалзвал Монголын зүүн болон бусад хэсэгт ГХМ-ын арвин их нөөц байгаа нь тодорхой байна…
Үүний нэг нотолгоо нь Дорноговийн Хатанбулаг сумын нутаг дахь Лугийн голын ГХМ-ын орд болно. Энд 2005, 2009 онд хийсэн хайгуулаар 500 мянган тн ГХМ-ын хүдэр, 13,5 мянган тн ренийн оксид байгааг тогтоосон. Мөн энэ нь лантан, цери, празеодим, неодим, самари, европи, гадолини асар ихтэй дэлхийд томоохон орд болно.
Харамсалтай нь энэ аварга орд монголчуудын өмч нэгэнт биш болжээ. Учир нь 2008 оны 11 дүгээр сарын 19-нд АМХЭГ-ын дарга асан Л.Болд, Ж.Билэгсайхан нарын тушаалаар энэ ордоо Солонгосын “Реалкокореа” ХХК-д шилжүүлчихжээ. Монголчуудыг олон арван жил тэжээх стратегийн ордоо нэг агентлагийн дарга “мэдээд зарчихаж” байгаа бол Монголд төр байхгүй гэсэн хэрэг…

Монгол Улс ГХМ-ын ДЭЛХИЙН АГУУЛАХ бөгөөд асар олон ордтой. Иймээс манай ГХМ-ын нөөцийн талаар төр засаг ойрын үед ил тод зарлах, ард түмэн ч үүнийг шаардах ёстой, бас эрхтэй. Үгүй бол энэ чинь нэг их сүрхий төр мөрийн нууц биш шүү гэдгийг би онцлон сануулж байна…
Ганц нэг жишээ авахгүй бол надад үнэмшихгүй байх…Манай Мушгиа худагт 1 сая 600 мянган тн ГХМ-ын хүдэр, 232 мянган тн ренийн оксид буй. Энд ГХМ-ын фторкарбонат, бастнезид, целестит, апатитын хүдэр, магнетит, флогопитын асар их нөөц буй. Мөн Халзан Бүргэдтэйд 335 мянган ниоби, 18 мянган тн тантал, 154 мянган тн иттри, 500 мянган тн рени, 2 сая 400 мянган тн циркон байгаа бөгөөд бүгдээрээ оксид хэлбэртэй, хүрзээр ухаад авсан ч болохоор бэлэн байгаа. Гайхамшиг гэж үүнийг л хэлнэ байх.
Эдгээр нь дэлхийн түвшний том ордууд болох нь хэнд ч тодорхой. Энэ жагсаалтыг цааш нь ихээ урт үргэлжлүүлж болох шүү дээ…
Саяхан Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Халх голын сав газарт тариалан хөгжүүлнэ гэж солонгосуудад 270.000 га газар 99 жилийн хугацаагаар түрээслэх шийдвэр гаргав. Солонгосын ГХМ олохоор төлөвлөсөн 7 тэрбум $-оос хувь хүртэж болохуйц ийм шийдвэрийг тэр олон жил хуйвалдаж ирсэн нэр бүхий улс төрчидтэй (?!) хамтран гаргасан нь лавтай. Ашигт малтмалаа гадаадтай хамтран ашиглаж, олборлож мэдээж болно. Ил тод байвал хамаа алга. Харин газар нутгаа далдуур тасчин зарах нь зөвхөн атаат дайсны хийх ажил буй за…

Тэгээд хэнд өгөхийм гэж л битгий асууж үзээрэй, учир нь энд “өгөх” тухай биш, ил тод, үр өгөөжтэй хамтран ашиглах тухай ярьж байна. Монголчуудыг “шорооны тухай” юу ч мэдэхгүй, тэднийг амархан маллана гэж бодвол тун их эндүүрэл болно. Харин дээрээсээ эхлээд “шороо”-гоо нууцаар зараад байвал бид байгаа баялгаа биш, нэгэнт зарчихсан хүний баялгийг “тоолох” нь гарцаагүй юм билээ.
Дэлхий даяараа “шорооны” эрэлд хатаж байхад монголчуудыг баялагтай нь хамт “гунжин гунжин тэмээгээр гурван атга шороогоор” зарахыг үндэстний эсрэг гэмт хэрэг гэж би судлаачийн хувьд үзэж байна.
Нууцаар зарах шижир алтнаас үнэтэй Монгол газар шороо адгийн шааруудад огт хамаагүй байж болох авч энэ нь Та бид, бидний хойч үеийнхэнд туйлын их хамаатай. Хамгийн их хамаатай…

Судлаач Д.Ганхуяг


URL:

Нэр: graphic design Огноо: 6 November 2019

I have been surfing on-line more than 3 hours lately, yet I by no means found any attention-grabbing article like yours. It¡¦s beautiful worth enough for me. In my opinion, if all site owners and bloggers made good content material as you probably did, the internet will probably be a lot more helpful than ever before.

Нэр: photography Огноо: 7 November 2019

Heya i am for the first time here. I found this board and I find It really useful & it helped me out much. I hope to give something back and aid others like you helped me.

Нэр: education portal Огноо: 8 November 2019

wonderful submit, very informative. I’m wondering why the opposite specialists of this sector don’t notice this. You must continue your writing. I am confident, you’ve a great readers’ base already!

Нэр: fashion trends Огноо: 9 November 2019

Definitely, what a splendid blog and revealing posts, I will bookmark your site.Have an awsome day!

Нэр: airfare Огноо: 10 November 2019

Excellent read, I just passed this onto a colleague who was doing a little research on that. And he just bought me lunch as I found it for him smile Therefore let me rephrase that: Thanks for lunch!

Нэр: europe trip Огноо: 11 November 2019

It is in reality a great and helpful piece of information. I am glad that you simply shared this useful info with us. Please stay us informed like this. Thanks for sharing.

Нэр: Agen Sbobet Огноо: 11 November 2019

Great blog here! Also your website loads up very fast! What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my site loaded up as fast as yours lol

https://spinalhub.win/wiki/SbobetRajadewa_Agen_Sbobet_Asia_Profesional_Dan_Terpercaya

Нэр: basic technology Огноо: 13 November 2019

There is noticeably a bundle to know about this. I believe you made some good points in features also.

Нэр: shrimp recipes Огноо: 13 November 2019

What i don’t realize is if truth be told how you are not actually much more well-favored than you might be right now. You are so intelligent. You understand therefore significantly in terms of this subject, made me personally believe it from numerous varied angles. Its like women and men don’t seem to be fascinated except it¡¦s one thing to do with Lady gaga! Your individual stuffs outstanding. All the time deal with it up!

Нэр: gadai bpkb mobil Огноо: 13 November 2019

Have you ever thought about creating an e-book or guest authoring on other websites? I have a blog based on the same topics you discuss and would really like to have you share some stories/information. I know my visitors would value your work. If you are even remotely interested, feel free to send me an email.

https://www.seo-bookmarks.win/gadai-bpkb-mobil-terpercaya

Нэр: reebok product Огноо: 13 November 2019

I am really impressed with your writing skills and also with the layout on your blog. Is this a paid theme or did you modify it yourself? Anyway keep up the nice quality writing, it is rare to see a great blog like this one these days..

Нэр: tali id card murah Огноо: 13 November 2019

A lot of thanks for all your valuable efforts on this site. My mother takes pleasure in making time for investigation and it’s easy to understand why. Most of us learn all regarding the powerful way you render informative items via your web blog and therefore improve participation from website visitors on that theme then my child is in fact studying a whole lot. Enjoy the rest of the new year. You are performing a tremendous job.

https://chatgrupo.com/foro/index.php?action=profile;area=forumprofile;u=168617

Нэр: healthy dinner recipes Огноо: 13 November 2019

you’re in reality a excellent webmaster. The site loading pace is incredible. It sort of feels that you’re doing any unique trick. Moreover, The contents are masterpiece. you have done a fantastic job on this topic!

Нэр: fireplace remodel Огноо: 14 November 2019

I¡¦m no longer certain the place you’re getting your information, however good topic. I must spend some time finding out much more or figuring out more. Thank you for wonderful information I was looking for this info for my mission.

Нэр: mug printing Огноо: 14 November 2019

I like what you guys are up also. Such smart work and reporting! Carry on the superb works guys I’ve incorporated you guys to my blogroll. I think it will improve the value of my website :)

http://www.memememo.com/link.php?url=https://mugprintingmurah.com/

Нэр: Style Огноо: 14 November 2019

Some genuinely choice content on this site, saved to fav.

Нэр: Fashion Огноо: 16 November 2019

Thank you a lot for giving everyone an exceptionally breathtaking possiblity to read from this blog. It’s always so amazing and packed with fun for me personally and my office mates to search your web site more than three times in a week to learn the newest tips you have. And definitely, I’m just actually fulfilled considering the impressive strategies you serve. Certain two areas in this posting are without a doubt the most impressive we have all had.

Нэр: Business Communication Огноо: 17 November 2019

Wow! This can be one particular of the most helpful blogs We have ever arrive across on this subject. Basically Great. I’m also an expert in this topic so I can understand your hard work.

Нэр: Internet Marketing Огноо: 17 November 2019

Definitely believe that which you stated. Your favorite justification appeared to be on the web the simplest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people think about worries that they just don’t know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side effect , people could take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

Нэр: racing games Огноо: 18 November 2019

Of course, what a fantastic site and instructive posts, I will bookmark your website.Best Regards!

Нэр: News Огноо: 18 November 2019

Its great as your other content : D, thanks for posting . “Too much sensibility creates unhappiness too much insensibility leads to crime.” by Charles Maurice de Talleyrand.

Нэр: Games Огноо: 22 November 2019

What i do not realize is in reality how you’re now not actually a lot more well-liked than you might be right now. You’re very intelligent. You already know therefore considerably in terms of this subject, produced me in my view imagine it from numerous various angles. Its like women and men aren’t involved except it’s something to do with Woman gaga! Your own stuffs outstanding. Always maintain it up!

Нэр: Garden Огноо: 23 November 2019

I like this web site so much, saved to bookmarks. “I don’t care what is written about me so long as it isn’t true.” by Dorothy Parker.

Нэр: News Огноо: 24 November 2019

You are my breathing in, I own few blogs and occasionally run out from to post .I think this site has got some rattling good information for everyone. “A sense of share is not a bad moral compass.” by Colin.

Нэр: Garden Огноо: 25 November 2019

Great – I should definitely pronounce, impressed with your site. I had no trouble navigating through all tabs and related information ended up being truly easy to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, site theme . a tones way for your customer to communicate. Nice task.

Нэр: Garden Огноо: 25 November 2019

I think this is among the most vital information for me. And i am glad reading your article. But should remark on few general things, The web site style is perfect, the articles is really nice : D. Good job, cheers

Нэр: Home Decor Огноо: 28 November 2019

I consider something truly special in this site.

Нэр: Home Decor Огноо: 29 November 2019

Utterly pent written content, Really enjoyed examining.

Нэр: Home Improvement Огноо: 29 November 2019

Thank you, I have recently been looking for info approximately this topic for ages and yours is the best I have found out till now. However, what in regards to the conclusion? Are you positive about the supply?

Нэр: Fashion Огноо: 2 December 2019

I think you have remarked some very interesting details , thanks for the post.

Нэр: Home Decor Огноо: 4 December 2019

I was examining some of your blog posts on this website and I conceive this internet site is very instructive! Retain posting.

Нэр: Workout Огноо: 4 December 2019

This is very interesting, You’re a very skilled blogger. I’ve joined your feed and look forward to seeking more of your wonderful post. Also, I’ve shared your web site in my social networks!

Нэр: Leisure Огноо: 5 December 2019

I simply couldn’t depart your web site prior to suggesting that I extremely enjoyed the standard information an individual supply in your guests? Is going to be back often to check up on new posts.

Нэр: Health Огноо: 9 December 2019

Very nice post. I just stumbled upon your weblog and wished to say that I have really enjoyed surfing around your blog posts. After all I’ll be subscribing to your rss feed and I hope you write again soon!

Нэр: Home Improvement Огноо: 12 December 2019

Hey very nice blog!! Guy .. Beautiful .. Amazing .. I’ll bookmark your blog and take the feeds also…I’m satisfied to find a lot of helpful information right here within the publish, we want work out extra strategies in this regard, thank you for sharing.

Нэр: Finance Огноо: 13 December 2019

I went over this website and I think you have a lot of good information, bookmarked (:.

Нэр: Web Design Огноо: 14 December 2019

I simply wanted to say thanks once more. I am not sure the things I would have implemented without the entire ways documented by you on this field. It previously was a troublesome problem in my circumstances, however , encountering this skilled strategy you dealt with that forced me to cry over gladness. I am happier for your advice and even expect you are aware of a powerful job you’re doing training people using a blog. I am sure you have never got to know all of us.

Нэр: Leroy Kindle Огноо: 15 December 2019

I like this web blog very much so much excellent information.

http://thedfl.club/entry.php?28498-Review-Of-The-Bigcommerce-Buying-Cart-Platform

Нэр: Kids Furniture Огноо: 19 December 2019

Thank you a lot for providing individuals with an extraordinarily remarkable possiblity to read in detail from this blog. It really is very kind and as well , jam-packed with a lot of fun for me and my office peers to visit the blog particularly thrice per week to read through the fresh tips you will have. And of course, I’m so certainly happy considering the astonishing solutions served by you. Some 2 points in this article are in truth the simplest I have had.

Нэр: Garden Огноо: 20 December 2019

I got what you mean , regards for posting .Woh I am glad to find this website through google. “Spare no expense to make everything as economical as possible.” by Samuel Goldwyn.

Нэр: Dog Огноо: 24 December 2019

I was suggested this web site by my cousin. I’m not sure whether this post is written by him as no one else know such detailed about my trouble. You’re wonderful! Thanks!

Нэр: News Огноо: 25 December 2019

hi!,I really like your writing so a lot! proportion we be in contact extra approximately your article on AOL? I need a specialist in this area to solve my problem. Maybe that is you! Taking a look ahead to see you.

Нэр: travelkulinerindonesia.com Огноо: 30 December 2019

Hello.This post was really interesting, especially because I was investigating for thoughts on this matter last Tuesday.

Нэр: Markets Огноо: 31 December 2019

hi!,I love your writing very a lot! percentage we be in contact more about your article on AOL? I require an expert on this house to solve my problem. May be that is you! Having a look forward to see you.

Нэр: Inspirasi Огноо: 2 January 2020

My spouse and i got now contented when Albert managed to round up his research with the ideas he came across through your site. It’s not at all simplistic to simply always be giving out ideas that a number of people could have been selling. We take into account we need the website owner to be grateful to because of that. The entire illustrations you made, the simple website menu, the relationships your site assist to promote – it is everything unbelievable, and it’s really making our son in addition to us believe that this subject is awesome, and that is extremely essential. Thanks for everything!

Нэр: Depression Огноо: 6 January 2020

I precisely needed to say thanks once more. I do not know the things I might have gone through without the suggestions documented by you regarding such a area. It truly was the frightful concern in my opinion, however , coming across the expert fashion you resolved that took me to jump for gladness. Extremely happy for this service and thus hope that you really know what a great job you are providing educating many people with the aid of a web site. I am sure you’ve never come across all of us.

Нэр: Food and Drink Огноо: 7 January 2020

Some genuinely superb content on this site, appreciate it for contribution. “A liar should have a good memory.” by Quintilian.

Нэр: Business Огноо: 8 January 2020

Hello.This article was extremely motivating, particularly since I was searching for thoughts on this subject last Thursday.

Нэр: Garden Огноо: 9 January 2020

you’re really a excellent webmaster. The website loading speed is incredible. It sort of feels that you are doing any unique trick. In addition, The contents are masterwork. you’ve performed a excellent process on this topic!

Нэр: Health News Огноо: 12 January 2020

Thanks for sharing excellent informations. Your web site is very cool. I’m impressed by the details that you’ve on this web site. It reveals how nicely you understand this subject. Bookmarked this website page, will come back for more articles. You, my friend, ROCK! I found just the information I already searched everywhere and just could not come across. What a perfect site.

Нэр: Jobs Огноо: 13 January 2020

certainly like your website but you have to check the spelling on several of your posts. Several of them are rife with spelling problems and I in finding it very troublesome to tell the truth on the other hand I will definitely come again again.

Нэр: Bath Room Огноо: 15 January 2020

I am extremely impressed with your writing skills and also with the layout on your blog. Is this a paid theme or did you customize it yourself? Either way keep up the nice quality writing, it’s rare to see a nice blog like this one these days..

Нэр: Brexit News Огноо: 16 January 2020

F*ckin’ amazing issues here. I’m very glad to see your article. Thank you a lot and i am having a look ahead to touch you. Will you please drop me a e-mail?

Нэр: Garden Огноо: 17 January 2020

Good write-up, I’m normal visitor of one’s blog, maintain up the nice operate, and It is going to be a regular visitor for a lengthy time.

Нэр: Home Improvement Огноо: 17 January 2020

You actually make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be actually something that I think I would never understand. It seems too complicated and very broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

Нэр: Negotiating Tips Огноо: 20 January 2020

Undeniably believe that which you stated. Your favorite reason appeared to be on the web the easiest thing to be aware of. I say to you, I definitely get annoyed while people think about worries that they plainly do not know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side-effects , people could take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

Нэр: Ethics Огноо: 21 January 2020

You really make it appear really easy along with your presentation but I find this matter to be really something that I think I would by no means understand. It seems too complicated and very broad for me. I am looking ahead for your next put up, I will attempt to get the cling of it!

Нэр: Cheap Travel Огноо: 21 January 2020

Hello my friend! I wish to say that this post is amazing, nice written and include approximately all important infos. I would like to look more posts like this.

Нэр: Economy Огноо: 22 January 2020

Some really fantastic info , Gladiolus I discovered this. “So long as little children are allowed to suffer, there is no true love in this world.” by Isodore Duncan.

Нэр: Legal Information Огноо: 22 January 2020

You can certainly see your enthusiasm in the paintings you write. The arena hopes for more passionate writers such as you who are not afraid to mention how they believe. At all times follow your heart. “If the grass is greener in the other fellow’s yard – let him worry about cutting it.” by Fred Allen.

Нэр: Divorce Огноо: 24 January 2020

I have not checked in here for a while because I thought it was getting boring, but the last several posts are great quality so I guess I will add you back to my daily bloglist. You deserve it my friend :)

Нэр: Best Travel Огноо: 30 January 2020

I truly wanted to type a simple note to appreciate you for all the splendid guides you are showing here. My time-consuming internet look up has at the end of the day been recognized with awesome information to talk about with my friends and family. I ‘d suppose that most of us readers are very much lucky to dwell in a very good place with many wonderful professionals with helpful hints. I feel rather grateful to have seen your entire website and look forward to tons of more cool moments reading here. Thank you once more for a lot of things.

Нэр: ide business Огноо: 3 February 2020

I’ve been absent for some time, but now I remember why I used to love this site. Thanks , I will try and check back more frequently. How frequently you update your site?

Нэр: Rebuilding Business Огноо: 6 February 2020

Unquestionably believe that which you stated. Your favorite reason seemed to be on the internet the easiest thing to be aware of. I say to you, I definitely get annoyed while people think about worries that they plainly do not know about. You managed to hit the nail upon the top and also defined out the whole thing without having side effect , people can take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

Нэр: Exposed to Strong Wind Огноо: 7 February 2020

Hello, i think that i saw you visited my web site so i came to “return the favor”.I am trying to find things to enhance my website!I suppose its ok to use a few of your ideas!!

Нэр: Rodent Control Огноо: 12 February 2020

There is visibly a bundle to realize about this. I assume you made various nice points in features also.

Нэр: Learning New Technology Огноо: 12 February 2020

I’ve been surfing online more than 3 hours today, yet I never found any interesting article like yours. It is pretty worth enough for me. In my opinion, if all website owners and bloggers made good content as you did, the web will be much more useful than ever before.

Нэр: Business Advertising Огноо: 18 February 2020

You actually make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something which I think I would never understand. It seems too complex and very broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

Нэр: Beauty Огноо: 28 February 2020

Magnificent beat ! I would like to apprentice while you amend your web site, how could i subscribe for a blog web site? The account helped me a acceptable deal. I had been a little bit acquainted of this your broadcast provided bright clear idea

Нэр: Business Opinion Огноо: 28 February 2020

I believe you have noted some very interesting points , appreciate it for the post.

Нэр: cats Огноо: 14 March 2020

Great blog right here! Also your site quite a bit up very fast! What host are you using? Can I am getting your affiliate link on your host? I desire my site loaded up as quickly as yours lol

Нэр: flowers & plants Огноо: 16 March 2020

It is truly a nice and helpful piece of information. I¡¦m glad that you just shared this useful information with us. Please keep us up to date like this. Thanks for sharing.

Нэр: Business Reference Огноо: 18 March 2020

Hey, you used to write magnificent, but the last several posts have been kinda boring… I miss your super writings. Past few posts are just a bit out of track! come on!

Нэр: Travel Deals Огноо: 20 March 2020

Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to far added agreeable from you! By the way, how could we communicate?

Нэр: Handmade Furniture Огноо: 22 March 2020

Very interesting topic, thanks for posting.

Нэр: Chair Огноо: 23 March 2020

Hey There. I found your blog using msn. This is a very well written article. I will be sure to bookmark it and return to read more of your useful info. Thanks for the post. I will definitely comeback.

Нэр: Adopt A Pet Огноо: 23 March 2020

We are a group of volunteers and starting a new scheme in our community. Your website offered us with valuable information to work on. You have done a formidable job and our whole community will be grateful to you.

Нэр: Air Travel Огноо: 26 March 2020

Some truly great content on this internet site, thanks for contribution. “The spirit is the true self.” by Marcus Tullius Cicero.

Нэр: Autobody Огноо: 28 March 2020

Just wish to say your article is as astounding. The clearness in your post is simply cool and i could assume you are an expert on this subject. Well with your permission allow me to grab your feed to keep updated with forthcoming post. Thanks a million and please continue the enjoyable work.

Нэр: Gardening Огноо: 10 April 2020

Its like you read my mind! You seem to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with a few pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this is magnificent blog. A great read. I will certainly be back.

Сэтгэгдэл бичих